RemoteSensing Wiki - Συνεισφορές χρήστη [el]

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-12T16:17:29Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Spatiotemporal Changes (1945–2020) in a Grazed Landscape of Northern Greece, in Relation to Socioeconomic Changes''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, P. Tsioras , I. Tsividis, S. Palaiochorinos

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 1987. https://doi.org/10.3390/land11111987''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' μεσογειακά τοπία, επέκταση των δασών, μείωση των βοσκοτόπων, εγκατάλειψη γης, παραδοσιακές πρακτικές διαχείρισης, γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών, μετρικές τοπίου

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:Goula 1 Fig 1 Study Areas.png| thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Περιοχή μελέτης και υψομετρικές ζώνες (m, source DEM:Aster v2), Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126] '' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 1 Land Use Classification.png| thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 2 Population.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Πληθυσμιακή εξέλιξη στις πέντε τοπικές κοινότητες της περιοχής μελέτης, μεταξύ 1951 και 2011, βάσει της ΕΛΣΤΑΤ, Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 6 Land Use evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Εξέλιξη των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά μεταξύ 1945 και 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 4 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χωροχρονικές μεταβολές (1945-2020) στις περιοχές χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 3 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Χωροχρονικές μεταβάσεις χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 9 Landscape evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' ''Διαχρονική εξέλιξη του τοπίου του Λαγκαδά σε όρους ποσοστιαίων αυξήσεων, απωλειών, καθαρών αλλαγών και εναλλαγών χρήσεων γης/κάλυψης γης, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 5 Land Use Net Changes.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Καθαρές μεταβολές (προσαυξήσεις-απώλειες, σε εκτάρια) ανά τύπο χρήσης γης/κάλυψης γης και εξεταζόμενη περίοδο μελέτης για το τοπίο του Λαγκαδά, AL: Αροτραίες εκτάσεις, GR: Βοσκότοποι, OS: Ανοιχτοί θαμνώνες, DS: Πυκνοί θαμνώνες, SP: Βοσκότοποι, F: Δάση, B: Άγονες περιοχές, UR: Αστικές περιοχές, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 11 Landscape metrics.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Μετρικές τοπίου για την περιοχή μελέτης μεταξύ 1945 και 2020, Λαγκαδάς, Αθήνα, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

Οι χωροχρονικές μεταβολές των βοσκοτόπων στην Ελλάδα τα τελευταία 75 χρόνια παρομοιάζουν με διάφορα μέρη της βόρειας Μεσογείου, όπου η δασική βλάστηση εισέβαλε σε ανοικτές περιοχές αλλάζοντας τη δομή και την ποικιλομορφία του τοπίου. Αυτές οι μεταβολές του τοπίου επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τις δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που επιδεινώνουν την εγκατάλειψη των παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, συμπεριλαμβανομένης της κτηνοτροφίας και της υλοτομίας. Το άρθρο εξετάζει τις χωροχρονικές αλλαγές όσον αφορά τους τύπους χρήσεων γης/κάλυψης γης σε έναν τυπικό βοσκότοπο στην περιοχή του Λαγκαδά, στη Β. Ελλάδα, την περίοδο 1945-2020 και επιχειρεί να τις συσχετίσει με τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εξέλιξη των βοσκοτόπων. Για την μελέτη της εξέλιξής τους αξιοποιήθηκε χαρτογραφικό υλικό σε διάφορες μορφές, όπως ιστορικά σύνολα δεδομένων (LULC) σε μορφή shapefile (1945, 1960 και 1993), πρόσφατοι χάρτες χρήσεων γης (Corine Land Cover 2018) και δορυφορικές εικόνες (Google Earth από το 2017 έως το 2020), το οποίο αναλύθηκε με λογισμικό γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών και μετρικές τοπίου. Επίσης, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν δεδομένα κοινωνικοοικονομικής απογραφής και αριθμοί ζώων βόσκησης από διαχρονικές εκθέσεις απογραφής των ελληνικών αρχών.

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Η περιοχή μελέτης (τοπίο Λαγκαδά) ανήκει στον Δήμο Λαγκαδά του Νομού Θεσσαλονίκης (βόρεια Ελλάδα) και βρίσκεται 30 χιλιόμετρα ΒΑ από τη δεύτερη μεγαλύτερη μητροπολιτική περιοχή της χώρας, την πόλη της Θεσσαλονίκης (πληθυσμός 1.110.000). Αποτελείται από πέντε δημοτικές υποενότητες (Κολχικό, Εξάλοφος, Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι) που καλύπτουν μια έκταση περίπου 250 km2 , η οποία κυμαίνεται από λιγότερο από 100 μέτρα υψόμετρο στο νότιο μέρος της έως πάνω από 1100 μέτρα υψόμετρο στα βορειοανατολικά της λίμνης Κορώνειας (Εικόνα 1). Η λίμνη Κορώνεια ανήκει στο δίκτυο Natura 2000 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι εξαιρετικά σημαντική για τη διατήρηση της άγριας ζωής και προστατεύεται από τη σύμβαση Ραμσάρ. Η τοπογραφία του τοπίου του Λαγκαδά είναι λοφώδης/ημιορεινή, με ένα μάλλον πυκνό πρότυπο αποστράγγισης. Το κλίμα είναι ημίξηρο έως υπο-υγρό Μεσογειακό, με μέση ετήσια βροχόπτωση περίπου 500 mm και μέση ετήσια θερμοκρασία 11,5 °C. Οι κύριες χρήσεις/κατηγορίες κάλυψης γης είναι θαμνότοποι, γεωργικές εκτάσεις και δάση. Οι θαμνότοποι καλύπτονται κυρίως από Quercus coccifera L. και αποτελούν τόπο βόσκησης για αιγοπρόβατα σχεδόν όλο το χρόνο. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες σπορές και τα δάση κυριαρχούνται από φυλλοβόλες βελανιδιές (π.χ. Quercus pubescens Willd., Quercus frainetto Ten.).

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Η περίοδος μελέτης καλύπτει την περίοδο 1945-2020. Προκειμένου να εξεταστεί η επίδραση των κοινωνικο-οικονομικών αλλαγών (πληθυσμός, στοιχεία απασχόλησης) και των κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων (αριθμός προβάτων, αιγών και βοοειδών) στην εξέλιξη του τοπίου, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν στατιστικά δεδομένα από εθνικές εκθέσεις απογραφής που ανακτήθηκαν από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (διαθέσιμες από το 1951 έως το 2011) και ιστορικά αρχεία, όπως τα πολύτιμα αρχεία της μετακινούμενης κτηνοτροφίας της δεκαετίας του 1950 που αναφέρονται στο έργο του Χατζημιχάλη. Επίσης συλλέχθηκαν και αξιοποιήθηκαν πρόσθετα σχετικά δεδομένα προγενέστερων μελετών σχετικά με τη διαχείριση των δασών, όπως στις περιπτώσεις των προγραμμάτων αναδάσωσης και της παραγωγής ξυλάνθρακα και καυσόξυλων.

''' 2.3. Συλλογή δεδομένων και αλλαγές στη χρήση/κάλυψη γης '''

Στο πλαίσιο της έρευνας αξιοποιήθηκαν, ως χαρτογραφικό υλικό, ιστορικά αρχεία των δεδομένων LULC της περιοχής μελέτης για τα έτη 1945, 1960 και 1993 σε μορφή shapefile, με γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 (ΕΓΣΑ '87). Τα δεδομένα αυτά αντλήθηκαν από:

<blockquote>α) προγενένεστερο ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα ([https://cordis.europa.eu/project/id/EVK2-CT-2000-00091 GeoRange-Geomatics in the assessment and sustainable management of Mediterranean rangelands]), </blockquote>
<blockquote>β) ψηφιακούς χάρτες του Corine Land Cover 2018 (επαναπροβολή στο ΕΓΣΑ '87), και </blockquote>
<blockquote>γ) δορυφορικές εικόνες του προγράμματος Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ '87). </blockquote>

Τα ιστορικά δεδομένα του 1945, του 1960 και του 1993 δέχθηκαν εκ νέου επεξεργασία μέσω του λογισμικού ArcGIS® (ver.10.8.1, ESRI Inc., Redlands, CA, USA), προκειμένου να μειωθεί ο αρχικός αριθμός των τύπων χρήσης/κάλυψης γης σε αυτούς που απαιτούνται από το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης για περαιτέρω ανάλυση. Πιο συγκεκριμένα, το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης δομήθηκε βάσει οκτώ κατηγοριών τύπων χρήσης/κάλυψης γης (Εικόνα 2) και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης που χρησιμοποιείται από την Ελληνική Δασική Υπηρεσία. Για τον προσδιορισμό των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 2020, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη ψηφιοποίηση των αντίστοιχων πολυγώνων σε πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth. Η οπτική φωτοερμηνεία των διαφόρων χαρακτηριστικών στις δορυφορικές εικόνες βασίστηκε σε τυποποιημένα φωτογραφικά κλειδιά (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, σχήμα και μέγεθος) και συσχέτιση των χαρακτηριστικών για την αναγνώριση των διαφόρων τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Τα πιο πρόσφατα ιστορικά δεδομένα του 1993 χρησιμοποιήθηκαν ως σημείο αναφοράς και καθοδήγησαν τη φωτοερμηνεία του 2020.

''' 2.4. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Η χωροχρονική ανάλυση των μεταβάσεων του τοπίου στην περιοχή μελέτης, καθώς και των διαχρονικών μεταβάσεων όλων των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 1945 έως το 2020, πραγματοποιήθηκε αξιοποιώντας μία κοινή μέθοδο μεταταξινόμησης για ανίχνευση αλλαγών μεταξύ των διαφορετικών ημερομηνιών της περιόδου μελέτης. Η χρήση της μεταταξινόμησης είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός matrix αλλαγών χρήσεων/καλύψεων γης, το οποίο υπολογίστηκε με τη χρήση εντολών επικάλυψης στο λογισμικό του ArcGIS© για όλες τις χρονικές περιόδους. Επιπλέον, δημιουργήθηκε ένας σχετικός χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης χρήσεων/καλύψεων γης. Οι πίνακες μετάβασης επέτρεψαν στην ανάλυση των αλλαγών να συμπεριλάβει πρόσθετες συνιστώσες της αλλαγής, όπως κέρδη και απώλειες γης, καθαρές αλλαγές, συνολικές αλλαγές, και εναλλαγές.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ & ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

''' 3.1. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Ο συνολικός πληθυσμός των πέντε τοπικών κοινοτήτων μειώθηκε κατά 18% μεταξύ 1945 και 2011 (Εικόνα 3). Στη διάρκεια της περιόδου μελέτης, ο τοπικός πληθυσμός έφτασε στην κορύφωσή του το 1961, ενδεχομένως λόγω του ότι εκείνη την περίοδο οι κάτοικοι της περιοχής είχαν επιστρέψει πλήρως στα χωριά τους μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου (1940-1945) και του ελληνικού εμφυλίου πολέμου (1945-1949). Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, η εξέλιξη του τοπικού πληθυσμού, από την ανώτατη τιμή του (1961) μέχρι το έτος με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της απογραφής (2011), παρουσίασε μείωση κατά 27%. Η μείωση ήταν εντονότερη στα χωριά Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι, τα οποία βρίσκονται σε ημιορεινά και ορεινά τμήματα της περιοχής μελέτης.
Όσον αφορά την ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού, παρατηρήθηκε ότι το ποσοστό του πληθυσμού με ηλικία έως 44 ετών μειώθηκε από 76 σε 44%, ενώ το ποσοστό του τοπικού πληθυσμού με ηλικία άνω των 45 ετών αυξήθηκε από 24 σε 56%, για την ίδια περίοδο. Η αλλαγή αυτή εμφανίστηκε σε όλες τις κοινότητες του χωριού, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή στο χωριό Κολχικό, το οποίο βρίσκεται στην πεδινή περιοχή του τοπίου.
Όσον αφορά τις εκθέσεις απογραφής απασχόλησης της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, παρατηρήθηκε ότι το 1961, το 94% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας (γεωργία, κτηνοτροφία, δασοκομία), ενώ το ποσοστό αυτό μειώθηκε περισσότερο από τρεις φορές (30%) το 2011. Ομοίως, κατά τη διάρκεια της υπό μελέτη περιόδου, το συνολικό ενεργό εργατικό δυναμικό των πέντε χωριών μειώθηκε κατά 69%, γεγονός που δείχνει ότι ο αριθμός των συνταξιούχων ή των επίσημα ανέργων στα χωριά αυτά αυξάνεται.
Όλα τα παραπάνω στοιχεία συμφωνούν με τη γενική τάση που περιγράφεται για την περιοχή της βόρειας Μεσογείου ότι η δημογραφική αλλαγή συνίσταται στη μετακίνηση του πληθυσμού από τα χωριά προς τα αστικά κέντρα και ότι η μετακίνηση αυτή αφορά κυρίως τις νεότερες ηλικιακές ομάδες. Η αλλαγή αυτή έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού και τη διαφοροποίηση των τρόπων και των τεχνικών διαχείρισης των παραδοσιακών χρήσεων γης, προκαλώντας την εγκατάλειψη της γης. Η μεγάλη μείωση του αριθμού των ατόμων που απασχολούνται στον πρωτογενή τομέα, σε συνδυασμό με την έλλειψη νέων και παραγωγικών ανθρώπων στην περιοχή, είχε άμεσες επιπτώσεις στη γεωργία (π.χ. απώλεια της παραδοσιακής μορφής γεωργίας σε αναβαθμίδες) και στη δασοκομία, καθώς και στο σύστημα κτηνοτροφίας της περιοχής.
Επιπλέον, παρατηρήθηκε μείωση της εφαρμογής υπερεκτατικής/εκτατικής κτηνοτροφίας, ενώ η οικιακή κτηνοτροφία αυξήθηκε μόνο σε λίγους αριθμούς ζωικών ειδών, ως αποτέλεσμα της δυσκολίας των ηλικιωμένων να βοσκήσουν τα ζώα μακριά από τα χωριά, ιδίως σε περιοχές με μεγάλο υψόμετρο. Από την άλλη πλευρά, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων στην κτηνοτροφία μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 ανανεώθηκε μετά την κατάρρευση των πρώην κομμουνιστικών χωρών της ανατολικής Ευρώπης στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν φθηνό εργατικό δυναμικό με τη μορφή νέων μεταναστών άρχισε να εργάζεται στις ελληνικές κτηνοτροφικές μονάδες. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η ενίσχυση του εργατικού δυναμικού δεν μπόρεσε να αντιστρέψει τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης, ιδίως στα ορεινά. Επιπλέον, οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ, αρχής γενομένης από τη μεταρρύθμιση MacSharry το 1992) της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσπάθησαν να υποστηρίξουν τον πολυλειτουργικό ρόλο των εκτατικών συστημάτων βόσκησης, αλλά απέτυχαν να αντιμετωπίσουν πρακτικά τις ειδικές ανάγκες των εκτατικών κτηνοτρόφων και να σταματήσουν την εγκατάλειψη της υπαίθρου. 

''' 3.2. Αλλαγές στις χρήσεις/κάλυψη γης '''

Τα αποτελέσματα των μεταβολών χρήσης/κάλυψης γης και του ετήσιου ρυθμού μεταβολής τα τελευταία 75 έτη (1945-2020) παρουσιάζονται στην πίνακα της Εικόνας 4. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, η ξυλώδης βλάστηση στο τοπίο του Λαγκαδά έχει αυξηθεί σημαντικά σε βάρος των ανοικτών εκτάσεων. Συγκεκριμένα, οι τύποι κάλυψης γης που αυξήθηκαν ήταν τα δάση (>100%), οι πυκνές θαμνώδεις εκτάσεις (>80%) και οι αστικές περιοχές (>100%). Αντίθετα, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις και οι ανοικτοί θαμνότοποι μειώθηκαν δραστικά. Οι άγονες εκτάσεις μειώθηκαν επίσης (>70%), αλλά καλύπτουν μόνο ένα περιορισμένο τμήμα της περιοχής μελέτης. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής έδειξε ποικίλες τάσεις για όλους τους τύπους χρήσης/κάλυψης γης που εξετάστηκαν κατά τη διάρκεια της περιόδου μελέτης (η χωροχρονική εξέλιξη των μεταβολών παρουσιάζεται στην Εικόνα 5). Οι σημαντικότερες ήταν η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αύξηση των δασικών εκτάσεων. Η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων ήταν εντονότερη κατά τη δεύτερη (1960-1993) και την τρίτη (1993-2020) περίοδο μελέτης, ως άμεση συνέπεια των διαδικασιών εγκατάλειψης γης που ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τη δεκαετία του 1970. Από την άλλη πλευρά, η αύξηση των δασικών εκτάσεων ήταν πιο ομοιόμορφη σε όλες τις χρονικές περιόδους, με μια πιο απότομη τάση αύξησης να εμφανίζεται κατά την πρώτη περίοδο μελέτης (1945-1960). Η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών εκτάσεων και των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς θαμνώνες παρατηρείται στο κεντρικό και νοτιοανατολικό τμήμα του τοπίου, καθώς και η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών και δασοπονικών εκτάσεων σε δάση στο βόρειο-βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις που διατηρούσαν ευρεία διασπορά μέχρι τη δεκαετία του 1960 μειώθηκαν σημαντικά, ιδίως μετά το 1993, σε μια στενή περιοχή κοντά στο χωριό Κολχικό στα νότια και σε λίγα διάσπαρτα τμήματα στα βόρεια. Αυτή η τάση επέκτασης των δασών και των θαμνώνων και μείωσης των χορτολιβαδικών εκτάσεων συνάδει με μελέτες από την Ελλάδα και άλλες μεσογειακές χώρες, υποδεικνύοντας ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι διαχειριστές γης θα πρέπει να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή σε αυτές τις μοναδικές αλληλεπιδράσεις που αλλάζουν γρήγορα την παραδοσιακή μορφή των μεσογειακών τοπίων. Η επέκταση των δασών δεν αποτελεί απαραίτητα πρόβλημα, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αρχές προσπάθησαν να αυξήσουν τη δασική κάλυψη για να προωθήσουν και να διανείμουν τα οφέλη των οικοσυστημικών υπηρεσιών στις τοπικές κοινότητες, ωστόσο το καθοριστικό στοιχείο είναι η διαχείριση αυτών των πόρων.Οι πιθανές θετικές επιπτώσεις της επέκτασης των δασών περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την αποκατάσταση του εδάφους, την αύξηση της δέσμευσης άνθρακα και την ανακύκλωση των θρεπτικών στοιχείων, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και στην αποκατάσταση του οικοσυστήματος, εάν συνδυαστούν με στοχευμένες πρωτοβουλίες. Αντίθετα, οι αρνητικές επιπτώσεις μπορεί να είναι επιζήμιες, κυρίως με τη μορφή συσσώρευσης μεγάλων ποσοτήτων βιομάζας στις εγκαταλελειμμένες και πιο πυκνοφυτεμένες δασικές περιοχές που αυξάνουν τον κίνδυνο και τη σοβαρότητα των πυρκαγιών, ιδίως στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής. Τέλος, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων σε κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις στην περιοχή αναμένεται να προωθήσει περαιτέρω την επέκταση των δασών, ιδίως πάνω από τις παραδοσιακές γεωργοκτηνοτροφικές περιοχές των τοπίων. Τελικά, αν η τάση αυτή επικρατήσει, θα συνδεθεί με τη μείωση της βιοποικιλότητας και την αλλοίωση των πολιτιστικών αξιών των κτηνοτροφικών τοπίων.

''' 3.3. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Οι χωροχρονικές μεταβάσεις του τοπίου του Λαγκαδά παρουσιάζονται στην Εικόνα 6. Μεταξύ 1945 και 2020, σχεδόν το 52% της περιοχής μελέτης άλλαξε χρήση. Οι σημαντικότερες αλλαγές ήταν η μετατροπή των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς και των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων σε δάση. Ωστόσο, μόνο σε λιγότερο από το 3% του συνολικού τοπίου σημειώθηκε η αντίθετη τάση, όπου τα πυκνά δάση και οι θαμνώδεις εκτάσεις μετατράπηκαν σε ανοικτές εκτάσεις (π.χ. χορτολιβαδικές εκτάσεις, ανοικτές θαμνώδεις εκτάσεις) και οι αρόσιμες εκτάσεις μετατράπηκαν σε χορτολιβαδικές εκτάσεις. Η σημαντικότερη αλλαγή στο τοπίο του Λαγκαδά κατά την περίοδο μελέτης ήταν η εισβολή ξυλωδών φυτών σε ανοικτές εκτάσεις, πιθανώς ως άμεση συνέπεια της μείωσης του αριθμού των ζώων, της συλλογής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα. Η εξάπλωση των ξυλωδών φυτών προκλήθηκε επίσης από τις πρακτικές αναδάσωσης της ελληνικής δασικής υπηρεσίας σε λιβάδια, ανοικτούς θαμνώνες και καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Επιπλέον, ένα σημαντικό μέρος των καλλιεργήσιμων εκτάσεων (περίπου 5% του συνολικού τοπίου) μετατράπηκε σε θαμνότοπους, δασοπονικές εκτάσεις και αστικές περιοχές, υποδηλώνοντας την επίδραση της εγκατάλειψης των παραδοσιακών γεωργικών πρακτικών, τάση που παρατηρήθηκε κυρίως κατά την περίοδο 1993-2020. Ο χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης των τύπων κατά την περίοδο μελέτης έδειξε ότι οι μεταβάσεις από θαμνώνες (από ανοικτούς σε πυκνούς τύπους κάλυψης) παρατηρήθηκαν κυρίως στο κεντρικό και νότιο τμήμα του τοπίου, ενώ οι μεταβάσεις από δασικές εκτάσεις σε δασικές παρατηρήθηκαν στο βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Η πιο ευρέως εμφανής μετάβαση στο τοπίο ήταν η μετάβαση των λιβαδιών σε θαμνώνες, δασοβοσκότοπους και δάση. Συμπερασματικά, αρκετές χωροχρονικές μεταβάσεις σημειώθηκαν σε διάφορους τύπους χρήσης/κάλυψης γης, αλλά οι αλλαγές αυτές δεν ήταν ούτε γραμμικές από τον ένα τύπο στον άλλο ούτε αμοιβαίες σε όλους τους τύπους. Επιπλέον, το μέγεθος των αλλαγών ήταν διαφορετικό μεταξύ των διαφόρων τύπων. Στη διάρκεια όλων των εξεταζόμενων περιόδων, οι σημαντικότερες μεταβολές των καθαρών αξιών παρατηρούνται στα λιβάδια και τα δάση και σε μικρότερο βαθμό στους θαμνώνες (πίνακας Εικόνας 7). Οι καθαρές τιμές μεταβολής στα λιβάδια και τα δάση ήταν υψηλότερες σε σύγκριση με τις τιμές ανταλλαγής τους για το σύνολο της περιόδου μελέτης, υποδεικνύοντας ότι η διαφορά ποσότητας (καθαρή αξία) είναι κατά πολύ σημαντικότερη από τη διαφορά κατανομής τους (τιμή ανταλλαγής). Το τελευταίο υποδηλώνει ότι η καταγεγραμμένη συνολική επέκταση των ξυλωδών φυτών έναντι των ανοικτών εκτάσεων στο τοπίο επικεντρώνεται στις μεταβατικές τάσεις αυτών των δύο τύπων κάλυψης γης. Η καθαρή μεταβολή σε εκτάρια για κάθε τύπο χρήσης/κάλυψης γης, μεταξύ 1945 και 2020, παρουσιάζεται στο σχήμα της Εικόνας 8, ενώ οι διαχρονικές διαφορές στη δομή του τοπίου στον πίνακα της Εικόνας 9. Οι καθαρές μεταβολές υποδεικνύουν ότι οι μεγαλύτερες απώλειες παρατηρήθηκαν στα λιβάδια και τους ανοιχτούς θαμνώνες και οι μεγαλύτερες αυξήσεις στα δάση και τους πυκνούς θαμνώνες. Τέλος, οι διαφορές των τιμών NumP και MPS στις μετρικές τοπίου δείχνουν ότι το τοπίο του Λαγκαδά διαχρονικά γίνεται λιγότερο κατακερματισμένο και επομένως πιο ομοιογενές.

''' 4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ '''

Οι χωροχρονικές μεταβολές στο τοπίο του Λαγκαδά έδειξαν ότι οι χορτολιβαδικές εκτάσεις, οι ανοικτοί θαμνώνες και οι δασοβοσκότοποι μειώθηκαν κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου υπέρ των πυκνών θαμνώνων και των δασών, προκαλώντας σημαντική ελάττωση της ποικιλομορφίας και της ετερογένειας του τοπίου. Κύριοι δημογραφικοί και κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες ήταν η μείωση του τοπικού πληθυσμού, η γήρανση του πληθυσμού και η σημαντική μείωση της απασχόλησης στην πρωτογενή οικονομικό τομέα, με την πάροδο του χρόνου. Οι αλλαγές αυτές συνδυάστηκαν με μειώσεις στον αριθμό των ζώων βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή), της συγκομιδής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα και προσδιορίστηκαν ως οι κύριοι λόγοι για την αλλαγή του τοπίου. Οι βοσκότοποι έχουν γίνει όλο και περισσότερο κατακερματισμένοι και απομονωμένοι με την πάροδο των ετών. Η μελλοντική βιώσιμη κτηνοτροφία στην περιοχή απειλείται σοβαρά από τη συνεχιζόμενη μείωση των λιβαδιών και των ανοικτών θαμνώνων.

[[category:Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων]]
[[category:Παρακολούθηση και εκτίμηση διαχρονικών αλλαγών και εξελίξεων]]
[[category:Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης]]
[[category:Χαρτογράφηση βοσκοτόπων]]
[[Category:Pastures]]

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T16:15:32Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Identifying the Spatiotemporal Transitions and Future Development of a Grazed Mediterranean Landscape of South Greece''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, A. Stergiou, G. Chrysanthopoulou

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 2141. https://www.mdpi.com/1972182''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' εγκατάλειψη γης, κτηνοτροφικές δραστηριότητες, επέκταση δασών, μείωση βοσκοτόπων, πλαίσιο μοντελοποίησης CLUE, λογιστική παλινδρόμηση

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Παρακολούθηση και εκτίμηση διαχρονικών αλλαγών και εξελίξεων '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:GOULA 3 1 Location fo Study Area.png | thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Τοποθεσία της περιοχής μελέτης στο όρος Ζήρεια, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 2 Classification scheme of land use.png | thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στην περιοχή μελέτης, Ζήρεια, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 3 Independent Variables.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Τύπος, μονάδες και πηγές δεδομένων των ανεξάρτητων μεταβλητών που χρησιμοποιήθηκαν στις αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης για τη μοντελοποίηση μελλοντικών προβλέψεων των αλλαγών στις χρήσεις γης στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 4 Spatiotemporal Distribution 1945-2020.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Χωροχρονική κατανομή των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στην περιοχή μελέτης για ολόκληρη την περίοδο (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 5 Land Use Land Cover 1945-2020.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χάρτης μεταβάσεων χρήσεων γης/κάλυψης γης (1945-2020) της περιοχής μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 6 Rate of Change Forest grassland etc.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Κατανομή της έκτασης και ρυθμός μεταβολής των δασών, των βοσκοτόπων και των δασοκτηνοτροφικών εκτάσεων στην περιοχή μελέτης για την περίοδο προβολής 2020-2040, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 7 Future Probability Maps.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' '' Χάρτες πιθανοτήτων μελλοντικής εμφάνισης δασών, λιβαδιών και δασοκτηνοτροφικών εκτάσεων στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 7 Predicted Potential Map.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Προβλεπόμενος δυνητικός χάρτης της χωροχρονικής κατανομής των δασών (πράσινο χρώμα), των βοσκοτόπων (κίτρινο χρώμα) και των δασικο-κτηνοτροφικών εκτάσεων (κόκκινο χρώμα) για την περίοδο 2020-2040 στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 8 Landscape Metric Evaluation.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Αξιολόγηση των μετρικών τοπίου για τα δάση (FO), τα λιβάδια (GR) και τις δασοκτηνοτροφικές περιοχές (SI) στο τοπίο του όρους Ζήρεια για την περίοδο 2020-2040, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

Τα μεσογειακά τοπία θεωρούνται περιοχές με μεγάλη ποικιλομορφία όσον αφορά την ιστορία, τη γεωγραφία και τις χρήσεις γης. Διάφοροι πολιτισμοί από την αρχαιότητα έχουν αφήσει μια πλούσια πολιτιστική κληρονομιά που προάγει αυτή την ποικιλία. Τα μεσογειακά τοπία, ως αποτέλεσμα της μακράς ιστορίας των ανθρώπινων δραστηριοτήτων τους, με ένα μοναδικό συνδυασμό τοπογραφικών και κλιματικών μεταβολών, έχουν δημιουργήσει έναν σπάνιο συνδυασμό ποικιλόμορφων οικοσυστημάτων. Η λεκάνη της Μεσογείου είναι το δεύτερο μεγαλύτερο κέντρο βιοποικιλότητας στον κόσμο (hotspot), με περισσότερα από 25.000 είδη φυτών, ενώ η μακρά ιστορία της ανθρώπινης παρέμβασης στην περιοχή αυτή έχει διαμορφώσει φυτοκοινότητες που θεωρούνται "ανθρωπογενείς" γεγονός που έχει σημαντική αξία για τον καθορισμό στόχων και μεθοδολογίας για ορθές παρεμβάσεις διατήρησής τους. Η τεχνολογική πρόοδος των τελευταίων 75 ετών, όπως η εισαγωγή βαρέων μηχανημάτων στις γεωργικές δραστηριότητες, η παγκοσμιοποίηση του εμπορίου και η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ), οδήγησαν σε δραματικές αλλαγές στα οικοσυστήματα αυτά, σε αντίθεση με αυτές που σημειώθηκαν στο παρελθόν. Τα τελευταία χρόνια, οι κλιματικές αλλαγές, σε συνδυασμό με τις μη ισορροπημένες δραστηριότητες χρήσης γης (π.χ. παράκτιες περιοχές, υποβόσκηση και εγκατάλειψη γης), έχουν συντελέσει περαιτέρω στην αλλαγή των μεσογειακών οικοσυστημάτων. Δύο αντίθετες τάσεις εξέλιξης του τοπίου έχουν εμφανιστεί στην περιοχή της Μεσογείου τις τελευταίες δεκαετίες. Η δασοκάλυψη αυξήθηκε γύρω από το βόρειο άκρο της περιοχής της Μεσογείου και μειώθηκε γύρω από το νότιο άκρο της. Αυτή η αύξηση της δασοκάλυψης στα βόρεια μεσογειακά τοπία αποδίδεται κυρίως στην εγκατάλειψη περιθωριακών γεωργικών εκτάσεων, ενώ η μείωση των δασών στο νότο αποδίδεται στην επέκταση των καλλιεργήσιμων εκτάσεων σε περιθωριακές περιοχές στις οποίες αρχικά κυριαρχούσαν δασικές εκτάσεις. Οι παραπάνω αλλαγές ακολούθησαν τις κοινωνικοοικονομικές τάσεις της εγκατάλειψης της γης στις αγροτικές περιοχές του βορρά έναντι της αυξημένης πληθυσμιακής πίεσης στις αγροτικές περιοχές του νότου.

Μια από τις κύριες δραστηριότητες χρήσης γης στα μεσογειακά τοπία είναι οι ποιμενικές δραστηριότητες. Περίπου το ένα πέμπτο της ευρωπαϊκής γεωργικής γης είναι αφιερωμένο στην εκτεταμένη βόσκηση ζώων, με την πλειονότητα να βρίσκεται στη νότια μεσογειακή Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένων των Βαλκανίων. Επιπλέον, το 80% των κοπαδιών αιγοπροβάτων της Ευρώπης βρίσκεται στην Ισπανία, την Ιταλία, την Ελλάδα και τη νότια Γαλλία. Η βόσκηση θεωρείται σημαντικός παράγοντας αλλαγής του τοπίου που σχετίζεται άμεσα με τις ανθρώπινες δραστηριότητες, ιδίως στις μεσογειακές περιοχές. Πρόσφατα, εμφανίστηκαν σημαντικές αλλαγές στα παραδοσιακά συστήματα κτηνοτροφίας της Ελλάδας, οι οποίες σχετίζονται κυρίως με τη μείωση του αριθμού των κοπαδιών ζώων ελεύθερης βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή). Οι αλλαγές αυτές ακολουθούν την τάση εγκατάλειψης της γης που έχει ήδη αναφερθεί για το ευρωπαϊκό τμήμα της περιοχής της Μεσογείου και συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στις χωροχρονικές μεταβάσεις που συμβαίνουν στις βοσκούμενες περιοχές. Οι χωροχρονικές αλλαγές κατά τις προηγούμενες δεκαετίες στα βοσκημένα μεσογειακά τοπία έχουν λάβει τη μορφή της εισβολής ξυλωδών φυτών σε ανοικτές περιοχές (π.χ. λιβάδια, ανοικτοί θαμνώνες, δασοπονικές περιοχές), μεταβάλλοντας τη δομή και την ποικιλομορφία τους. Οι δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στους μετασχηματισμούς των τοπίων, προκαλώντας κυρίως την εγκατάλειψη παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, όπως οι κτηνοτροφικές δραστηριότητες, η συγκομιδή ξύλου και οι γεωργικές πρακτικές. Η παρούσα μελέτη είχε ως στόχο να ποσοτικοποιήσει και να αξιολογήσει τις χωροχρονικές αλλαγές σε ένα τυπικό βοσκημένο μεσογειακό τοπίο του όρους Ζήρεια, την περίοδο 1945-2020, και να διερευνήσει την επίδραση αυτών των αλλαγών στη μελλοντική εξέλιξη (2020-2040) των τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Χαρτογραφικό υλικό, όπως εναέριες ορθοφωτογραφίες από το 1945, χάρτες χρήσεων γης του 1960 και πρόσφατες δορυφορικές εικόνες, αποτέλεσαν αντικείμενο επεξεργασίας με το λογισμικό ArcGIS, ενώ για την εκτίμηση των μελλοντικών τάσεων προβολής των τύπων χρήσης/κάλυψης γης, αξιοποιήθηκαν αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης στο πλαίσιο της μοντελοποίησης (μοντέλο CLUE). 

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Για τη μελέτη επιλέχθηκε το όρος Ζήρεια (ή Κυλλήνη), που βρίσκεται στη χερσόνησο της Πελοποννήσου (Νότια Ελλάδα). Το όρος Ζήρεια είναι το δεύτερο ψηλότερο βουνό της Πελοποννήσου και βρίσκεται στο νομό Κορίνθου, 115 χλμ. δυτικά της Αθήνας(''Εικόνα 1''). Η περιοχή μελέτης καλύπτει 39.762 εκτάρια γης όπου κατοικούν 3777 άτομα που ζουν σε 19 κοινότητες-δημοτικές υποδιοικήσεις. Τα υψόμετρα στην περιοχή μελέτης κυμαίνονται από 310 μ. έως 2374 μ., ενώ ένα μεγάλο φαράγγι, που ονομάζεται Φλαμπουρίτσα, χωρίζει το βουνό σε δύο περιοχές, τη "Μικρή" Ζήρεια και τη "Μεγάλη" Ζήρεια. Το όρος Ζήρεια, εκτός από το υψηλότερο σημείο του 2374 μ., έχει άλλες επτά κορυφές πάνω από τα 2000 μ. (τέσσερις στη Μεγάλη και τρεις στη Μικρή Ζήρεια). Οι πολλαπλές κορυφογραμμές που δημιουργούνται από τις κορυφές των βουνών, σε συνδυασμό με τις κοιλάδες και τα οροπέδια, δημιουργούν ένα ιδιαίτερα ποικιλόμορφο ανάγλυφο από λόφους, πεδιάδες, γκρεμούς και φαράγγια. Περισσότερα από τα δύο τρίτα της περιοχής μελέτης αποτελούν μέρος του δικτύου προστατευόμενων περιοχών Natura 2000. Στην περιοχή εντοπίζονται δύο κύριες υδρολογικές λεκάνες, οι οποίες δημιουργούν τη φυσική λίμνη Στυμφαλία (έκταση 15.285 εκτάρια) στα νότια και την τεχνητή λίμνη Δόξα (έκταση 48 εκτάρια) στα δυτικά, οι οποίες επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τις μικροκλιματικές συνθήκες και διευκολύνουν την τουριστική ανάπτυξη της περιοχής. Η λίμνη Στυμφαλία είναι στενά συνδεδεμένη με την ελληνική μυθολογία, και ιδιαίτερα με τους θρυλικούς άθλους του Ηρακλή. Σύμφωνα με τη μυθολογία, η λίμνη ήταν γεμάτη από επιθετικά ανθρωποφάγα στυμφαλικά πτηνά και ο έκτος κόπος του Ηρακλή ήταν να τα εξοντώσει. Το κλίμα είναι θερμό καλοκαιρινό μεσογειακό κλίμα και η μέση ετήσια βροχόπτωση ποικίλλει τα τελευταία 60 χρόνια, από 418 mm (το 1993) έως 1056 mm (το 2005), ενώ η μέση ετήσια θερμοκρασία κυμαίνεται από 12,59 ◦C (ψυχρότερο έτος το 1976) έως 15,55 ◦C (θερμότερο έτος το 2010). Οι κύριες χρήσεις γης της περιοχής είναι δάση, λιβάδια και γεωργικές εκτάσεις. Οι λιβαδικές εκτάσεις περιλαμβάνουν λιβάδια, θαμνώδεις εκτάσεις και δασοπονικές εκτάσεις με λιγότερο από 40% δενδροκάλυψη και βόσκονται από αιγοπρόβατα. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες καλλιέργειες όπως φασόλια, καλαμπόκι, κριθάρι και σιτάρι.

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Σύμφωνα με την επίσημη έκθεση απογραφής που προέρχεται από την Ελληνική Στατιστική Αρχή, η διαχρονική εξέλιξη των κοινωνικοοικονομικών δεδομένων από το 1961 (παλαιότερα διαθέσιμα στοιχεία) μέχρι τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία του 2011, έδειξε ότι τα τελευταία 50 χρόνια, ο συνολικός πληθυσμός, το ενεργό εργατικό δυναμικό και οι εργαζόμενοι στον πρωτογενή οικονομικό τομέα μειώθηκαν ραγδαία ακολουθώντας τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης που έχουν αναφέρει πολλοί ερευνητές για την περιοχή της Μεσογείου. Η ανάλυση της ηλικιακής διάρθρωσης δείχνει γήρανση του πληθυσμού της περιοχής, με το 62% του πληθυσμού να είναι κάτω των 44 ετών το 1961, έναντι 47% το 2011 και τον τοπικό πληθυσμό άνω των 45 ετών να αυξάνεται από 38% σε 53% για την ίδια περίοδο. Τα παραπάνω στοιχεία συνάδουν με την αποδεδειγμένη δημογραφική αλλαγή στην περιοχή της Μεσογείου και τη μετακίνηση του νεότερου κυρίως πληθυσμού από τις αγροτικές περιοχές προς τα αστικά κέντρα. Από τα απογραφικά στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής και του Οργανισμού Πληρωμών και Ελέγχου Κοινοτικών Ενισχύσεων Προσανατολισμού και Εγγυήσεων, σχετικά με τα ιστορικά στοιχεία των μετακινούμενων, προέκυψε ότι ο αριθμός των ζώων βοσκής (κυρίως αιγοπροβάτων) και των εκμεταλλεύσεών τους έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία 50 χρόνια. Ο συνολικός αριθμός των ζώων που βόσκουν μειώθηκε από το 1961 έως το 2011 κατά 38%.

''' 2.3. Αλλαγές στη χρήση γης/κάλυψη γης. Χωροχρονικές μεταβάσεις. '''

Για τις ανάγκες της έρευνας αξιοποιήθηκαν τα ακόλουθα δεδομένα/υλικό:

<blockquote>(α) ψηφιακές ορθοφωτογραφίες του 1945 (χωρική ανάλυση 1m) που ελήφθησαν από το Εθνικό Κτηματολόγιο της Ελλάδας (γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 – ΕΓΣΑ ‘87), </blockquote>
<blockquote>(β) δορυφορικές εικόνες που ελήφθησαν από το πρόγραμμα Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ ‘87), </blockquote>
<blockquote>(γ) χάρτες δασικής βλάστησης και κάλυψης γης για το 1960 (κλίμακα 1:20.000), που ελήφθησαν από το Υπουργείο Γεωργίας σε ψηφιακή μορφή, και</blockquote>
<blockquote>(δ) ψηφιακοί χάρτες Corine Land Cover 2018.</blockquote>

Οι εναέριες ορθοφωτογραφίες από το 1945, καθώς και οι πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth, επεξεργάστηκαν ψηφιακά με τη χρήση του λογισμικού ArcGIS v.10.8.1, για την παραγωγή χαρτών χρήσης/κάλυψης γης για το 1945 και το 2020. Για τον εντοπισμό των διακριτών τύπων χρήσης/κάλυψης γης, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη οριοθέτηση πολυγώνων στο περιβάλλον του ArcGIS. Η επιλεγείσα ανάλυση χρησιμοποίησε ένα σύστημα ταξινόμησης που αποτελείται από οκτώ κατηγορίες τύπων χρήσης/κάλυψης γης και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης LAND USE/LAND COVER της Ελληνικής Δασικής Υπηρεσίας (''Πίνακας Εικόνας 2''). Σύμφωνα με το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης, αναγνωρίστηκαν πολυάριθμα στοιχεία σε εναέριες ορθοφωτογραφίες και εικόνες του Google Earth με τη χρήση κοινών φωτογραφικών κλειδιών (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, μορφή και μέγεθος) και συσχέτιση των επιμέρους χαρακτηριστικών. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στην αναγνώριση των μοτίβων πυκνότητας κάλυψης δέντρων και θάμνων. Η ελάχιστη μονάδα χαρτογράφησης του χάρτη αναφοράς ήταν ένα εκτάριο και η ίδια μονάδα επιλέχθηκε για τις χαρτογραφήσεις του 1945 και του 2020. Η οπτική ερμηνεία υποστηρίχθηκε επίσης από επιτόπιες δειγματοληπτικές επαληθεύσεις από έμπειρους φωτοερμηνευτές εικόνων με καλή γνώση της περιοχής.

''' 2.4. Λογιστική παλινδρόμηση, χάρτες πιθανοτήτων και μελλοντική προβολή. '''

Οι μελλοντικές τάσεις των κύριων τύπων χρήσης/κάλυψης γης προσδιορίστηκαν με αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης, σύμφωνα με τη μεθοδολογική προσέγγιση του πλαισίου μοντελοποίησης CLUE. Σύμφωνα με τη μοντελοποίηση CLUE, μια σειρά από παράγοντες που καθοδηγούν το τοπίο χρησιμοποιήθηκαν ως ανεξάρτητες μεταβλητές στην ανάλυση παλινδρόμησης. Στην παρούσα έρευνα, 20 αντίστοιχες μεταβλητές προσδιορίστηκαν και συλλέχθηκαν με βάση τις φυσιογραφικές και κοινωνικοοικονομικές συνθήκες της περιοχής μελέτης (''Πίνακας Εικόνα 3''). Εκτός από τις ανωτέρω ανεξάρτητες μεταβλητές, ως εξαρτημένες μεταβλητές επιλέχθηκαν οι προσδιορισμένοι κύριοι τύποι χρήσης/κάλυψης γης. Σύμφωνα με τη χωρική ενότητα του μοντέλου CLUE, τόσο οι τύποι χρήσης/κάλυψης γης όσο και οι ανεξάρτητες μεταβλητές μετατράπηκαν σε ψηφιακά αρχεία raster (μορφή ArcGrid) με μέγεθος εικονοστοιχείου 100m. Τα αρχεία raster όλων των εξαρτημένων μεταβλητών και 8 από τις 20 ανεξάρτητες μεταβλητές αποδόθηκαν δυαδικά.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ '''

Οι '''τύποι χρήσης/κάλυψης γης''' που αυξήθηκαν στην περιοχή μελέτης ήταν τα δάση (68%), οι πυκνοί θάμνοι (10%) και οι αστικές περιοχές (41%). Όλοι οι υπόλοιποι τύποι μειώθηκαν, με τις σημαντικότερες αλλαγές να είναι η μείωση των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων (39%), των βοσκοτόπων (27%) και των γεωργικών εκτάσεων (16%). Οι ανοικτοί θαμνώνες μειώθηκαν σε περιορισμένο βαθμό (5%). Η επέκταση των δασών και των πυκνών θαμνώνων, σε βάρος των δασοπονικών περιοχών, των βοσκοτόπων και των γεωργικών περιοχών, κατέδειξε ότι τα τελευταία 75 χρόνια η ξυλώδης βλάστηση στην περιοχή μελέτης αυξήθηκε σημαντικά. Αναλύοντας λεπτομερέστερα τον ετήσιο ρυθμό μεταβολής των τύπων κάλυψης γης, την περίοδο μελέτης 1945-2020, προέκυψε ότι οι σημαντικότερες μεταβολές ήταν η πτωτική τάση των άγονων εκτάσεων, των δασικών εκτάσεων και των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αυξητική τάση των δασικών και αστικών εκτάσεων. Οι γεωργικές εκτάσεις παρουσίασαν σημαντική τάση μείωσης, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή σε σύγκριση με τις χορτολιβαδικές και τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις. Η σταδιακή μετατροπή των δασογεωργικών περιοχών και των χορτολιβαδικών εκτάσεων σε δάσος παρατηρήθηκε στις βόρειες περιοχές μεταξύ των χωριών Φενεός, Ταρσός, Καρυά και Τρίκαλα (''Εικόνα 4''). Το δάσος φάνηκε επίσης να έχει επεκταθεί στη νότια περιοχή κοντά στο χωριό Δροσοπηγή σε βάρος των θαμνώδων εκτάσεων. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις μειώθηκαν με την πάροδο του χρόνου στις περιοχές μελέτης, εκτός από την κεντρική περιοχή ανατολικά του χωριού Γκούρα, όπου εμφανίζεται ένα υψηλότερο υψόμετρο του τοπίου (>1200 m). Οι αλλαγές στις γεωργικές εκτάσεις δεν είχαν έντονο χωροχρονικό προσανατολισμό, γεγονός που υποδηλώνει ότι κάλυπταν ένα ευρύτερο φάσμα εδαφών του τοπίου.

Ο '''πίνακας μεταβάσεων χρήσης/κάλυψης γης''' της περιοχής μελέτης έδειξε ότι μεταξύ 1945 και 2020, το 65,71% του συνολικού τοπίου παρέμεινε αμετάβλητο, ενώ το 34,29% μετατράπηκε σε διαφορετικό τύπο. Στην ''Εικόνα 5'' παρουσιάζεται ο χάρτης των μεταβάσεων στην περιοχή μελέτης. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι επεκτάσεις της δασοπονίας και των δασών εντοπίστηκαν κυρίως στα βόρεια τμήματα της περιοχής μελέτης. Από την άλλη πλευρά, οι επεκτάσεις των θαμνώνων παρατηρήθηκαν κυρίως στο νότιο και κεντρικό τμήμα του τοπίου. Συνολικά, οι μεταβάσεις παρατηρήθηκαν σε όλα τα τμήματα του τοπίου της Ζήρειας, αλλά φαίνεται να είναι πιο εκτεταμένες στα βόρεια τμήματα.

Οι '''απαιτήσεις χρήσεων γης για μια 20ετή περίοδο πρόβλεψης (2020-2040)''', παρουσιάζονται στον πίνακα της ''Εικόνας 6''. Σύμφωνα με την Εικόνα , εάν οι κύριοι παράγοντες αλλαγής (παράγοντες αλλαγής του τοπίου-ανεξάρτητες μεταβλητές) συνεχίσουν να είναι οι ίδιοι μεταξύ 2020 και 2040, τότε τα δάση αναμένεται να αυξηθούν σε ορισμένες περιοχές κατά 15%, ενώ οι χορτολιβαδικές και οι δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις να μειωθούν κατά 11% και 31%, αντίστοιχα.

Από τη χωρική κατανομή των προβλεπόμενων απαιτήσεων χρήσεων γης στους χάρτες πιθανοτήτων (''Εικόνα 7'') προέκυψε ο '''προβλεπόμενος δυνητικός χάρτης''' (''Εικόνα 8'') της χωροχρονικής κατανομής των δασών, των βοσκοτόπων και των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων για την περίοδο 2020-2040. Τα δάση αναμένεται να συνεχίσουν να επεκτείνονται στα βόρεια-βορειοδυτικά τμήματα και πιθανόν να καταλάβουν διάσπαρτες νέες εκτάσεις στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Η προβλεπόμενη μείωση των βοσκοτόπων, από την άλλη πλευρά, πιθανότατα θα αναγκάσει τα εναπομείναντα βοσκοτόπια να περιοριστούν στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Οι δασολιβαδικές εκτάσεις θα συνεχίσουν πιθανότατα να καταλαμβάνουν μικρές, διάσπαρτες περιοχές σε όλο το τοπίο, αλλά με χωρική κατανομή άνισου μεγέθους.

''' 4. ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

Η χωροχρονική ανάλυση της μετάβασης του τοπίου του όρους Ζήρεια έδειξε ότι η ισχυρότερη τάση της εξέλιξης του τοπίου ήταν η επέκταση των ξυλωδών φυτών στις ανοικτές περιοχές και η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων. Μεταξύ των διαφόρων μεταβάσεων κάλυψης γης οι πιο συστηματικές ήταν η επέκταση των δασών έναντι των δασοβοσκότοπων, των ανοικτών θαμνώνων έναντι των πυκνών θαμνώνων και η μείωση των λιβαδιών υπέρ των ανοικτών θαμνώνων και των δασοβοσκότοπων. Η παραπάνω τάση των αλληλεπιδράσεων χρήσεων/κάλυψης γης μπορεί να αποδοθεί κυρίως σε ζητήματα εγκατάλειψης γης που σχετίζονται με τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες. Τα διαθέσιμα στοιχεία έδειξαν ότι οι κοινωνικοοικονομικές αλλαγές κατά τις προηγούμενες δεκαετίες στην περιοχή μελέτης είχαν τη μορφή μείωσης του τοπικού πληθυσμού, πληθυσμιακής γήρανσης και σημαντικής διαχρονικής μείωσης του ποσοστού των εργαζομένων στον πρωτογενή τομέα. Αυτοί οι συγκεκριμένοι τύποι κοινωνικοοικονομικών αλλαγών αναφέρεται ότι συμβαίνουν ιδιαίτερα σε μεσογειακά τοπία, καθώς σχετίζονται άμεσα με την εγκατάλειψη παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, όπως οι παραδοσιακές κτηνοτροφικές δραστηριότητες (συμπεριλαμβανομένης της μετακινούμενης κτηνοτροφίας), η συλλογή προϊόντων ξύλου (π.χ. κάρβουνο και καυσόξυλα) και οι γεωργικές πρακτικές για λιγότερο ευνοϊκές περιοχές (π.χ. καλλιέργειες σε αναβαθμίδες).

Πρόσθετα δεδομένα απογραφής που σχετίζονται με τον αριθμό και τις εκμεταλλεύσεις των ζώων βόσκησης στην περιοχή μελέτης υποστηρίζουν την άποψη ότι η εγκατάλειψη της γης έχει επηρεάσει τις κτηνοτροφικές δραστηριότητες. Πιο συγκεκριμένα, ο αριθμός των ζώων βοσκής μειώθηκε σημαντικά τις προηγούμενες δεκαετίες, ακολουθώντας παρόμοια τάση μεταβολής με τον αριθμό των ατόμων που απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας. Η μελλοντική ανάπτυξη για τα δάση, τα λιβάδια και τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις με βάση το σενάριο των απαιτήσεων χρήσεων γης για το 2040 και τους χάρτες πιθανοτήτων, υπέδειξε ότι τα δάση θα συνεχίσουν πιθανότατα να επεκτείνονται στα βόρεια-βορειοδυτικά τμήματα, προσθέτοντας νέες εκτάσεις διάσπαρτες κυρίως στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Ταυτόχρονα, οι βοσκότοποι και οι δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις θα συνεχίσουν πιθανότατα να μειώνονται σε έκταση, καταλαμβάνοντας εδάφη κυρίως στο κεντρικό τμήμα για τους βοσκότοπους, ή μικρές διάσπαρτες περιοχές γύρω από το τοπίο για τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις. Η αξιολόγηση των διαρθρωτικών εξελίξεων (''Εικόνα 9'') του τοπίου του όρους Ζήρεια από τους προβαλλόμενους χάρτες έδειξε ότι η επέκταση των δασών σε νέες περιοχές θα αυξήσει τη συνολική διασπορά τους και θα δημιουργήσει νέες δασικές άκρες. Τα λιβάδια, από την άλλη πλευρά, εκτός από την κατάληψη μιας μεγάλης και τριών μικρότερων κεντρικών περιοχών στο κέντρο και στο βόρειο-βορειοδυτικό τμήμα της περιοχής μελέτης, πιθανώς θα διατηρήσουν μόνο μικρότερες, κατακερματισμένες και απομονωμένες επιφάνειες γύρω από το τοπίο.

Τα ευρήματα της παρούσας μελέτης συνάδουν με το κοινό πρότυπο επέκτασης της δασικής κάλυψης πάνω από ανοικτές περιοχές σε πολλά μεσογειακά τοπία που υποφέρουν από εγκατάλειψη γης. Η περιβαλλοντική ακεραιότητα, η βιοποικιλότητα και η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να επηρεαστούν θετικά ή αρνητικά από την εγκατάλειψη γης, η οποία μπορεί να ωφελήσει επιπλέον τα δασικά οικοσυστήματα προωθώντας την με ελάχιστο κόστος και σε μεγαλύτερη κλίμακα. Η ανάκαμψη των δασών προωθεί τη δέσμευση άνθρακα, τη μείωση της διάβρωσης και διάφορες άλλες υπηρεσίες οικοσυστημάτων, όπως η ρύθμιση του κλίματος και των υδάτων, η παραγωγή ξύλου και η αναψυχή. Από την άλλη πλευρά, η εγκατάλειψη της γης, ιδίως στην περιοχή της Μεσογείου, έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της βιοποικιλότητας και την απώλεια παραδοσιακών πολιτιστικών τοπίων, ενώ συχνά συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο πυρκαγιών και μειωμένη ροή ποταμών. Το φαινόμενο της εγκατάλειψης γης μπορεί επίσης να συνδεθεί με την απώλεια σημαντικών πολιτιστικών στοιχείων και υπηρεσιών που σχετίζονται με τις παραδοσιακές κτηνοτροφικές δραστηριότητες, όπως τα πολιτιστικά ετερογενή κτηνοτροφικά τοπία, η γαστρονομική κληρονομιά και τα λαογραφικά στοιχεία.

Ο αναπτυξιακός σχεδιασμός πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις χωροχρονικές τάσεις και τις μελλοντικές προβλέψεις των τύπων κάλυψης γης που καταγράφονται στην παρούσα μελέτη. Η επέκταση των δασών σε λιβάδια και δασοκτηνοτροφικές περιοχές, εκτός από τις περιβαλλοντικές και πολιτιστικές επιπτώσεις, θα έχει έντονα αρνητικές επιπτώσεις στο μέλλον της βιώσιμης ανάπτυξης της κτηνοτροφίας στην περιοχή μελέτης. Οι βοσκότοποι και οι δασοβοσκότοποι θεωρούνται σημαντικοί φυσικοί πόροι και η αναφερόμενη κατάσταση απειλής θα μπορούσε να έχει επιζήμια επίδραση στη διατήρηση της οικολογικής ακεραιότητας και των κοινωνικών οφελών που αναμένουν οι άνθρωποι από τα κτηνοτροφικά τοπία.

[[category:Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων]]
[[category:Παρακολούθηση και εκτίμηση διαχρονικών αλλαγών και εξελίξεων]]
[[category:Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης]]
[[category:Χαρτογράφηση βοσκοτόπων]]
[[Category:Pastures]]

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T16:14:02Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Identifying the Spatiotemporal Transitions and Future Development of a Grazed Mediterranean Landscape of South Greece''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, A. Stergiou, G. Chrysanthopoulou

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 2141. https://www.mdpi.com/1972182''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' εγκατάλειψη γης, κτηνοτροφικές δραστηριότητες, επέκταση δασών, μείωση βοσκοτόπων, πλαίσιο μοντελοποίησης CLUE, λογιστική παλινδρόμηση

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:GOULA 3 1 Location fo Study Area.png | thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Τοποθεσία της περιοχής μελέτης στο όρος Ζήρεια, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 2 Classification scheme of land use.png | thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στην περιοχή μελέτης, Ζήρεια, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 3 Independent Variables.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Τύπος, μονάδες και πηγές δεδομένων των ανεξάρτητων μεταβλητών που χρησιμοποιήθηκαν στις αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης για τη μοντελοποίηση μελλοντικών προβλέψεων των αλλαγών στις χρήσεις γης στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 4 Spatiotemporal Distribution 1945-2020.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Χωροχρονική κατανομή των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στην περιοχή μελέτης για ολόκληρη την περίοδο (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 5 Land Use Land Cover 1945-2020.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χάρτης μεταβάσεων χρήσεων γης/κάλυψης γης (1945-2020) της περιοχής μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 6 Rate of Change Forest grassland etc.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Κατανομή της έκτασης και ρυθμός μεταβολής των δασών, των βοσκοτόπων και των δασοκτηνοτροφικών εκτάσεων στην περιοχή μελέτης για την περίοδο προβολής 2020-2040, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 7 Future Probability Maps.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' '' Χάρτες πιθανοτήτων μελλοντικής εμφάνισης δασών, λιβαδιών και δασοκτηνοτροφικών εκτάσεων στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 7 Predicted Potential Map.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Προβλεπόμενος δυνητικός χάρτης της χωροχρονικής κατανομής των δασών (πράσινο χρώμα), των βοσκοτόπων (κίτρινο χρώμα) και των δασικο-κτηνοτροφικών εκτάσεων (κόκκινο χρώμα) για την περίοδο 2020-2040 στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 8 Landscape Metric Evaluation.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Αξιολόγηση των μετρικών τοπίου για τα δάση (FO), τα λιβάδια (GR) και τις δασοκτηνοτροφικές περιοχές (SI) στο τοπίο του όρους Ζήρεια για την περίοδο 2020-2040, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

Τα μεσογειακά τοπία θεωρούνται περιοχές με μεγάλη ποικιλομορφία όσον αφορά την ιστορία, τη γεωγραφία και τις χρήσεις γης. Διάφοροι πολιτισμοί από την αρχαιότητα έχουν αφήσει μια πλούσια πολιτιστική κληρονομιά που προάγει αυτή την ποικιλία. Τα μεσογειακά τοπία, ως αποτέλεσμα της μακράς ιστορίας των ανθρώπινων δραστηριοτήτων τους, με ένα μοναδικό συνδυασμό τοπογραφικών και κλιματικών μεταβολών, έχουν δημιουργήσει έναν σπάνιο συνδυασμό ποικιλόμορφων οικοσυστημάτων. Η λεκάνη της Μεσογείου είναι το δεύτερο μεγαλύτερο κέντρο βιοποικιλότητας στον κόσμο (hotspot), με περισσότερα από 25.000 είδη φυτών, ενώ η μακρά ιστορία της ανθρώπινης παρέμβασης στην περιοχή αυτή έχει διαμορφώσει φυτοκοινότητες που θεωρούνται "ανθρωπογενείς" γεγονός που έχει σημαντική αξία για τον καθορισμό στόχων και μεθοδολογίας για ορθές παρεμβάσεις διατήρησής τους. Η τεχνολογική πρόοδος των τελευταίων 75 ετών, όπως η εισαγωγή βαρέων μηχανημάτων στις γεωργικές δραστηριότητες, η παγκοσμιοποίηση του εμπορίου και η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ), οδήγησαν σε δραματικές αλλαγές στα οικοσυστήματα αυτά, σε αντίθεση με αυτές που σημειώθηκαν στο παρελθόν. Τα τελευταία χρόνια, οι κλιματικές αλλαγές, σε συνδυασμό με τις μη ισορροπημένες δραστηριότητες χρήσης γης (π.χ. παράκτιες περιοχές, υποβόσκηση και εγκατάλειψη γης), έχουν συντελέσει περαιτέρω στην αλλαγή των μεσογειακών οικοσυστημάτων. Δύο αντίθετες τάσεις εξέλιξης του τοπίου έχουν εμφανιστεί στην περιοχή της Μεσογείου τις τελευταίες δεκαετίες. Η δασοκάλυψη αυξήθηκε γύρω από το βόρειο άκρο της περιοχής της Μεσογείου και μειώθηκε γύρω από το νότιο άκρο της. Αυτή η αύξηση της δασοκάλυψης στα βόρεια μεσογειακά τοπία αποδίδεται κυρίως στην εγκατάλειψη περιθωριακών γεωργικών εκτάσεων, ενώ η μείωση των δασών στο νότο αποδίδεται στην επέκταση των καλλιεργήσιμων εκτάσεων σε περιθωριακές περιοχές στις οποίες αρχικά κυριαρχούσαν δασικές εκτάσεις. Οι παραπάνω αλλαγές ακολούθησαν τις κοινωνικοοικονομικές τάσεις της εγκατάλειψης της γης στις αγροτικές περιοχές του βορρά έναντι της αυξημένης πληθυσμιακής πίεσης στις αγροτικές περιοχές του νότου.

Μια από τις κύριες δραστηριότητες χρήσης γης στα μεσογειακά τοπία είναι οι ποιμενικές δραστηριότητες. Περίπου το ένα πέμπτο της ευρωπαϊκής γεωργικής γης είναι αφιερωμένο στην εκτεταμένη βόσκηση ζώων, με την πλειονότητα να βρίσκεται στη νότια μεσογειακή Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένων των Βαλκανίων. Επιπλέον, το 80% των κοπαδιών αιγοπροβάτων της Ευρώπης βρίσκεται στην Ισπανία, την Ιταλία, την Ελλάδα και τη νότια Γαλλία. Η βόσκηση θεωρείται σημαντικός παράγοντας αλλαγής του τοπίου που σχετίζεται άμεσα με τις ανθρώπινες δραστηριότητες, ιδίως στις μεσογειακές περιοχές. Πρόσφατα, εμφανίστηκαν σημαντικές αλλαγές στα παραδοσιακά συστήματα κτηνοτροφίας της Ελλάδας, οι οποίες σχετίζονται κυρίως με τη μείωση του αριθμού των κοπαδιών ζώων ελεύθερης βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή). Οι αλλαγές αυτές ακολουθούν την τάση εγκατάλειψης της γης που έχει ήδη αναφερθεί για το ευρωπαϊκό τμήμα της περιοχής της Μεσογείου και συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στις χωροχρονικές μεταβάσεις που συμβαίνουν στις βοσκούμενες περιοχές. Οι χωροχρονικές αλλαγές κατά τις προηγούμενες δεκαετίες στα βοσκημένα μεσογειακά τοπία έχουν λάβει τη μορφή της εισβολής ξυλωδών φυτών σε ανοικτές περιοχές (π.χ. λιβάδια, ανοικτοί θαμνώνες, δασοπονικές περιοχές), μεταβάλλοντας τη δομή και την ποικιλομορφία τους. Οι δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στους μετασχηματισμούς των τοπίων, προκαλώντας κυρίως την εγκατάλειψη παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, όπως οι κτηνοτροφικές δραστηριότητες, η συγκομιδή ξύλου και οι γεωργικές πρακτικές. Η παρούσα μελέτη είχε ως στόχο να ποσοτικοποιήσει και να αξιολογήσει τις χωροχρονικές αλλαγές σε ένα τυπικό βοσκημένο μεσογειακό τοπίο του όρους Ζήρεια, την περίοδο 1945-2020, και να διερευνήσει την επίδραση αυτών των αλλαγών στη μελλοντική εξέλιξη (2020-2040) των τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Χαρτογραφικό υλικό, όπως εναέριες ορθοφωτογραφίες από το 1945, χάρτες χρήσεων γης του 1960 και πρόσφατες δορυφορικές εικόνες, αποτέλεσαν αντικείμενο επεξεργασίας με το λογισμικό ArcGIS, ενώ για την εκτίμηση των μελλοντικών τάσεων προβολής των τύπων χρήσης/κάλυψης γης, αξιοποιήθηκαν αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης στο πλαίσιο της μοντελοποίησης (μοντέλο CLUE). 

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Για τη μελέτη επιλέχθηκε το όρος Ζήρεια (ή Κυλλήνη), που βρίσκεται στη χερσόνησο της Πελοποννήσου (Νότια Ελλάδα). Το όρος Ζήρεια είναι το δεύτερο ψηλότερο βουνό της Πελοποννήσου και βρίσκεται στο νομό Κορίνθου, 115 χλμ. δυτικά της Αθήνας(''Εικόνα 1''). Η περιοχή μελέτης καλύπτει 39.762 εκτάρια γης όπου κατοικούν 3777 άτομα που ζουν σε 19 κοινότητες-δημοτικές υποδιοικήσεις. Τα υψόμετρα στην περιοχή μελέτης κυμαίνονται από 310 μ. έως 2374 μ., ενώ ένα μεγάλο φαράγγι, που ονομάζεται Φλαμπουρίτσα, χωρίζει το βουνό σε δύο περιοχές, τη "Μικρή" Ζήρεια και τη "Μεγάλη" Ζήρεια. Το όρος Ζήρεια, εκτός από το υψηλότερο σημείο του 2374 μ., έχει άλλες επτά κορυφές πάνω από τα 2000 μ. (τέσσερις στη Μεγάλη και τρεις στη Μικρή Ζήρεια). Οι πολλαπλές κορυφογραμμές που δημιουργούνται από τις κορυφές των βουνών, σε συνδυασμό με τις κοιλάδες και τα οροπέδια, δημιουργούν ένα ιδιαίτερα ποικιλόμορφο ανάγλυφο από λόφους, πεδιάδες, γκρεμούς και φαράγγια. Περισσότερα από τα δύο τρίτα της περιοχής μελέτης αποτελούν μέρος του δικτύου προστατευόμενων περιοχών Natura 2000. Στην περιοχή εντοπίζονται δύο κύριες υδρολογικές λεκάνες, οι οποίες δημιουργούν τη φυσική λίμνη Στυμφαλία (έκταση 15.285 εκτάρια) στα νότια και την τεχνητή λίμνη Δόξα (έκταση 48 εκτάρια) στα δυτικά, οι οποίες επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τις μικροκλιματικές συνθήκες και διευκολύνουν την τουριστική ανάπτυξη της περιοχής. Η λίμνη Στυμφαλία είναι στενά συνδεδεμένη με την ελληνική μυθολογία, και ιδιαίτερα με τους θρυλικούς άθλους του Ηρακλή. Σύμφωνα με τη μυθολογία, η λίμνη ήταν γεμάτη από επιθετικά ανθρωποφάγα στυμφαλικά πτηνά και ο έκτος κόπος του Ηρακλή ήταν να τα εξοντώσει. Το κλίμα είναι θερμό καλοκαιρινό μεσογειακό κλίμα και η μέση ετήσια βροχόπτωση ποικίλλει τα τελευταία 60 χρόνια, από 418 mm (το 1993) έως 1056 mm (το 2005), ενώ η μέση ετήσια θερμοκρασία κυμαίνεται από 12,59 ◦C (ψυχρότερο έτος το 1976) έως 15,55 ◦C (θερμότερο έτος το 2010). Οι κύριες χρήσεις γης της περιοχής είναι δάση, λιβάδια και γεωργικές εκτάσεις. Οι λιβαδικές εκτάσεις περιλαμβάνουν λιβάδια, θαμνώδεις εκτάσεις και δασοπονικές εκτάσεις με λιγότερο από 40% δενδροκάλυψη και βόσκονται από αιγοπρόβατα. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες καλλιέργειες όπως φασόλια, καλαμπόκι, κριθάρι και σιτάρι.

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Σύμφωνα με την επίσημη έκθεση απογραφής που προέρχεται από την Ελληνική Στατιστική Αρχή, η διαχρονική εξέλιξη των κοινωνικοοικονομικών δεδομένων από το 1961 (παλαιότερα διαθέσιμα στοιχεία) μέχρι τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία του 2011, έδειξε ότι τα τελευταία 50 χρόνια, ο συνολικός πληθυσμός, το ενεργό εργατικό δυναμικό και οι εργαζόμενοι στον πρωτογενή οικονομικό τομέα μειώθηκαν ραγδαία ακολουθώντας τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης που έχουν αναφέρει πολλοί ερευνητές για την περιοχή της Μεσογείου. Η ανάλυση της ηλικιακής διάρθρωσης δείχνει γήρανση του πληθυσμού της περιοχής, με το 62% του πληθυσμού να είναι κάτω των 44 ετών το 1961, έναντι 47% το 2011 και τον τοπικό πληθυσμό άνω των 45 ετών να αυξάνεται από 38% σε 53% για την ίδια περίοδο. Τα παραπάνω στοιχεία συνάδουν με την αποδεδειγμένη δημογραφική αλλαγή στην περιοχή της Μεσογείου και τη μετακίνηση του νεότερου κυρίως πληθυσμού από τις αγροτικές περιοχές προς τα αστικά κέντρα. Από τα απογραφικά στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής και του Οργανισμού Πληρωμών και Ελέγχου Κοινοτικών Ενισχύσεων Προσανατολισμού και Εγγυήσεων, σχετικά με τα ιστορικά στοιχεία των μετακινούμενων, προέκυψε ότι ο αριθμός των ζώων βοσκής (κυρίως αιγοπροβάτων) και των εκμεταλλεύσεών τους έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία 50 χρόνια. Ο συνολικός αριθμός των ζώων που βόσκουν μειώθηκε από το 1961 έως το 2011 κατά 38%.

''' 2.3. Αλλαγές στη χρήση γης/κάλυψη γης. Χωροχρονικές μεταβάσεις. '''

Για τις ανάγκες της έρευνας αξιοποιήθηκαν τα ακόλουθα δεδομένα/υλικό:

<blockquote>(α) ψηφιακές ορθοφωτογραφίες του 1945 (χωρική ανάλυση 1m) που ελήφθησαν από το Εθνικό Κτηματολόγιο της Ελλάδας (γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 – ΕΓΣΑ ‘87), </blockquote>
<blockquote>(β) δορυφορικές εικόνες που ελήφθησαν από το πρόγραμμα Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ ‘87), </blockquote>
<blockquote>(γ) χάρτες δασικής βλάστησης και κάλυψης γης για το 1960 (κλίμακα 1:20.000), που ελήφθησαν από το Υπουργείο Γεωργίας σε ψηφιακή μορφή, και</blockquote>
<blockquote>(δ) ψηφιακοί χάρτες Corine Land Cover 2018.</blockquote>

Οι εναέριες ορθοφωτογραφίες από το 1945, καθώς και οι πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth, επεξεργάστηκαν ψηφιακά με τη χρήση του λογισμικού ArcGIS v.10.8.1, για την παραγωγή χαρτών χρήσης/κάλυψης γης για το 1945 και το 2020. Για τον εντοπισμό των διακριτών τύπων χρήσης/κάλυψης γης, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη οριοθέτηση πολυγώνων στο περιβάλλον του ArcGIS. Η επιλεγείσα ανάλυση χρησιμοποίησε ένα σύστημα ταξινόμησης που αποτελείται από οκτώ κατηγορίες τύπων χρήσης/κάλυψης γης και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης LAND USE/LAND COVER της Ελληνικής Δασικής Υπηρεσίας (''Πίνακας Εικόνας 2''). Σύμφωνα με το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης, αναγνωρίστηκαν πολυάριθμα στοιχεία σε εναέριες ορθοφωτογραφίες και εικόνες του Google Earth με τη χρήση κοινών φωτογραφικών κλειδιών (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, μορφή και μέγεθος) και συσχέτιση των επιμέρους χαρακτηριστικών. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στην αναγνώριση των μοτίβων πυκνότητας κάλυψης δέντρων και θάμνων. Η ελάχιστη μονάδα χαρτογράφησης του χάρτη αναφοράς ήταν ένα εκτάριο και η ίδια μονάδα επιλέχθηκε για τις χαρτογραφήσεις του 1945 και του 2020. Η οπτική ερμηνεία υποστηρίχθηκε επίσης από επιτόπιες δειγματοληπτικές επαληθεύσεις από έμπειρους φωτοερμηνευτές εικόνων με καλή γνώση της περιοχής.

''' 2.4. Λογιστική παλινδρόμηση, χάρτες πιθανοτήτων και μελλοντική προβολή. '''

Οι μελλοντικές τάσεις των κύριων τύπων χρήσης/κάλυψης γης προσδιορίστηκαν με αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης, σύμφωνα με τη μεθοδολογική προσέγγιση του πλαισίου μοντελοποίησης CLUE. Σύμφωνα με τη μοντελοποίηση CLUE, μια σειρά από παράγοντες που καθοδηγούν το τοπίο χρησιμοποιήθηκαν ως ανεξάρτητες μεταβλητές στην ανάλυση παλινδρόμησης. Στην παρούσα έρευνα, 20 αντίστοιχες μεταβλητές προσδιορίστηκαν και συλλέχθηκαν με βάση τις φυσιογραφικές και κοινωνικοοικονομικές συνθήκες της περιοχής μελέτης (''Πίνακας Εικόνα 3''). Εκτός από τις ανωτέρω ανεξάρτητες μεταβλητές, ως εξαρτημένες μεταβλητές επιλέχθηκαν οι προσδιορισμένοι κύριοι τύποι χρήσης/κάλυψης γης. Σύμφωνα με τη χωρική ενότητα του μοντέλου CLUE, τόσο οι τύποι χρήσης/κάλυψης γης όσο και οι ανεξάρτητες μεταβλητές μετατράπηκαν σε ψηφιακά αρχεία raster (μορφή ArcGrid) με μέγεθος εικονοστοιχείου 100m. Τα αρχεία raster όλων των εξαρτημένων μεταβλητών και 8 από τις 20 ανεξάρτητες μεταβλητές αποδόθηκαν δυαδικά.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ '''

Οι '''τύποι χρήσης/κάλυψης γης''' που αυξήθηκαν στην περιοχή μελέτης ήταν τα δάση (68%), οι πυκνοί θάμνοι (10%) και οι αστικές περιοχές (41%). Όλοι οι υπόλοιποι τύποι μειώθηκαν, με τις σημαντικότερες αλλαγές να είναι η μείωση των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων (39%), των βοσκοτόπων (27%) και των γεωργικών εκτάσεων (16%). Οι ανοικτοί θαμνώνες μειώθηκαν σε περιορισμένο βαθμό (5%). Η επέκταση των δασών και των πυκνών θαμνώνων, σε βάρος των δασοπονικών περιοχών, των βοσκοτόπων και των γεωργικών περιοχών, κατέδειξε ότι τα τελευταία 75 χρόνια η ξυλώδης βλάστηση στην περιοχή μελέτης αυξήθηκε σημαντικά. Αναλύοντας λεπτομερέστερα τον ετήσιο ρυθμό μεταβολής των τύπων κάλυψης γης, την περίοδο μελέτης 1945-2020, προέκυψε ότι οι σημαντικότερες μεταβολές ήταν η πτωτική τάση των άγονων εκτάσεων, των δασικών εκτάσεων και των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αυξητική τάση των δασικών και αστικών εκτάσεων. Οι γεωργικές εκτάσεις παρουσίασαν σημαντική τάση μείωσης, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή σε σύγκριση με τις χορτολιβαδικές και τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις. Η σταδιακή μετατροπή των δασογεωργικών περιοχών και των χορτολιβαδικών εκτάσεων σε δάσος παρατηρήθηκε στις βόρειες περιοχές μεταξύ των χωριών Φενεός, Ταρσός, Καρυά και Τρίκαλα (''Εικόνα 4''). Το δάσος φάνηκε επίσης να έχει επεκταθεί στη νότια περιοχή κοντά στο χωριό Δροσοπηγή σε βάρος των θαμνώδων εκτάσεων. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις μειώθηκαν με την πάροδο του χρόνου στις περιοχές μελέτης, εκτός από την κεντρική περιοχή ανατολικά του χωριού Γκούρα, όπου εμφανίζεται ένα υψηλότερο υψόμετρο του τοπίου (>1200 m). Οι αλλαγές στις γεωργικές εκτάσεις δεν είχαν έντονο χωροχρονικό προσανατολισμό, γεγονός που υποδηλώνει ότι κάλυπταν ένα ευρύτερο φάσμα εδαφών του τοπίου.

Ο '''πίνακας μεταβάσεων χρήσης/κάλυψης γης''' της περιοχής μελέτης έδειξε ότι μεταξύ 1945 και 2020, το 65,71% του συνολικού τοπίου παρέμεινε αμετάβλητο, ενώ το 34,29% μετατράπηκε σε διαφορετικό τύπο. Στην ''Εικόνα 5'' παρουσιάζεται ο χάρτης των μεταβάσεων στην περιοχή μελέτης. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι επεκτάσεις της δασοπονίας και των δασών εντοπίστηκαν κυρίως στα βόρεια τμήματα της περιοχής μελέτης. Από την άλλη πλευρά, οι επεκτάσεις των θαμνώνων παρατηρήθηκαν κυρίως στο νότιο και κεντρικό τμήμα του τοπίου. Συνολικά, οι μεταβάσεις παρατηρήθηκαν σε όλα τα τμήματα του τοπίου της Ζήρειας, αλλά φαίνεται να είναι πιο εκτεταμένες στα βόρεια τμήματα.

Οι '''απαιτήσεις χρήσεων γης για μια 20ετή περίοδο πρόβλεψης (2020-2040)''', παρουσιάζονται στον πίνακα της ''Εικόνας 6''. Σύμφωνα με την Εικόνα , εάν οι κύριοι παράγοντες αλλαγής (παράγοντες αλλαγής του τοπίου-ανεξάρτητες μεταβλητές) συνεχίσουν να είναι οι ίδιοι μεταξύ 2020 και 2040, τότε τα δάση αναμένεται να αυξηθούν σε ορισμένες περιοχές κατά 15%, ενώ οι χορτολιβαδικές και οι δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις να μειωθούν κατά 11% και 31%, αντίστοιχα.

Από τη χωρική κατανομή των προβλεπόμενων απαιτήσεων χρήσεων γης στους χάρτες πιθανοτήτων (''Εικόνα 7'') προέκυψε ο '''προβλεπόμενος δυνητικός χάρτης''' (''Εικόνα 8'') της χωροχρονικής κατανομής των δασών, των βοσκοτόπων και των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων για την περίοδο 2020-2040. Τα δάση αναμένεται να συνεχίσουν να επεκτείνονται στα βόρεια-βορειοδυτικά τμήματα και πιθανόν να καταλάβουν διάσπαρτες νέες εκτάσεις στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Η προβλεπόμενη μείωση των βοσκοτόπων, από την άλλη πλευρά, πιθανότατα θα αναγκάσει τα εναπομείναντα βοσκοτόπια να περιοριστούν στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Οι δασολιβαδικές εκτάσεις θα συνεχίσουν πιθανότατα να καταλαμβάνουν μικρές, διάσπαρτες περιοχές σε όλο το τοπίο, αλλά με χωρική κατανομή άνισου μεγέθους.

''' 4. ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

Η χωροχρονική ανάλυση της μετάβασης του τοπίου του όρους Ζήρεια έδειξε ότι η ισχυρότερη τάση της εξέλιξης του τοπίου ήταν η επέκταση των ξυλωδών φυτών στις ανοικτές περιοχές και η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων. Μεταξύ των διαφόρων μεταβάσεων κάλυψης γης οι πιο συστηματικές ήταν η επέκταση των δασών έναντι των δασοβοσκότοπων, των ανοικτών θαμνώνων έναντι των πυκνών θαμνώνων και η μείωση των λιβαδιών υπέρ των ανοικτών θαμνώνων και των δασοβοσκότοπων. Η παραπάνω τάση των αλληλεπιδράσεων χρήσεων/κάλυψης γης μπορεί να αποδοθεί κυρίως σε ζητήματα εγκατάλειψης γης που σχετίζονται με τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες. Τα διαθέσιμα στοιχεία έδειξαν ότι οι κοινωνικοοικονομικές αλλαγές κατά τις προηγούμενες δεκαετίες στην περιοχή μελέτης είχαν τη μορφή μείωσης του τοπικού πληθυσμού, πληθυσμιακής γήρανσης και σημαντικής διαχρονικής μείωσης του ποσοστού των εργαζομένων στον πρωτογενή τομέα. Αυτοί οι συγκεκριμένοι τύποι κοινωνικοοικονομικών αλλαγών αναφέρεται ότι συμβαίνουν ιδιαίτερα σε μεσογειακά τοπία, καθώς σχετίζονται άμεσα με την εγκατάλειψη παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, όπως οι παραδοσιακές κτηνοτροφικές δραστηριότητες (συμπεριλαμβανομένης της μετακινούμενης κτηνοτροφίας), η συλλογή προϊόντων ξύλου (π.χ. κάρβουνο και καυσόξυλα) και οι γεωργικές πρακτικές για λιγότερο ευνοϊκές περιοχές (π.χ. καλλιέργειες σε αναβαθμίδες).

Πρόσθετα δεδομένα απογραφής που σχετίζονται με τον αριθμό και τις εκμεταλλεύσεις των ζώων βόσκησης στην περιοχή μελέτης υποστηρίζουν την άποψη ότι η εγκατάλειψη της γης έχει επηρεάσει τις κτηνοτροφικές δραστηριότητες. Πιο συγκεκριμένα, ο αριθμός των ζώων βοσκής μειώθηκε σημαντικά τις προηγούμενες δεκαετίες, ακολουθώντας παρόμοια τάση μεταβολής με τον αριθμό των ατόμων που απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας. Η μελλοντική ανάπτυξη για τα δάση, τα λιβάδια και τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις με βάση το σενάριο των απαιτήσεων χρήσεων γης για το 2040 και τους χάρτες πιθανοτήτων, υπέδειξε ότι τα δάση θα συνεχίσουν πιθανότατα να επεκτείνονται στα βόρεια-βορειοδυτικά τμήματα, προσθέτοντας νέες εκτάσεις διάσπαρτες κυρίως στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Ταυτόχρονα, οι βοσκότοποι και οι δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις θα συνεχίσουν πιθανότατα να μειώνονται σε έκταση, καταλαμβάνοντας εδάφη κυρίως στο κεντρικό τμήμα για τους βοσκότοπους, ή μικρές διάσπαρτες περιοχές γύρω από το τοπίο για τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις. Η αξιολόγηση των διαρθρωτικών εξελίξεων (''Εικόνα 9'') του τοπίου του όρους Ζήρεια από τους προβαλλόμενους χάρτες έδειξε ότι η επέκταση των δασών σε νέες περιοχές θα αυξήσει τη συνολική διασπορά τους και θα δημιουργήσει νέες δασικές άκρες. Τα λιβάδια, από την άλλη πλευρά, εκτός από την κατάληψη μιας μεγάλης και τριών μικρότερων κεντρικών περιοχών στο κέντρο και στο βόρειο-βορειοδυτικό τμήμα της περιοχής μελέτης, πιθανώς θα διατηρήσουν μόνο μικρότερες, κατακερματισμένες και απομονωμένες επιφάνειες γύρω από το τοπίο.

Τα ευρήματα της παρούσας μελέτης συνάδουν με το κοινό πρότυπο επέκτασης της δασικής κάλυψης πάνω από ανοικτές περιοχές σε πολλά μεσογειακά τοπία που υποφέρουν από εγκατάλειψη γης. Η περιβαλλοντική ακεραιότητα, η βιοποικιλότητα και η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να επηρεαστούν θετικά ή αρνητικά από την εγκατάλειψη γης, η οποία μπορεί να ωφελήσει επιπλέον τα δασικά οικοσυστήματα προωθώντας την με ελάχιστο κόστος και σε μεγαλύτερη κλίμακα. Η ανάκαμψη των δασών προωθεί τη δέσμευση άνθρακα, τη μείωση της διάβρωσης και διάφορες άλλες υπηρεσίες οικοσυστημάτων, όπως η ρύθμιση του κλίματος και των υδάτων, η παραγωγή ξύλου και η αναψυχή. Από την άλλη πλευρά, η εγκατάλειψη της γης, ιδίως στην περιοχή της Μεσογείου, έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της βιοποικιλότητας και την απώλεια παραδοσιακών πολιτιστικών τοπίων, ενώ συχνά συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο πυρκαγιών και μειωμένη ροή ποταμών. Το φαινόμενο της εγκατάλειψης γης μπορεί επίσης να συνδεθεί με την απώλεια σημαντικών πολιτιστικών στοιχείων και υπηρεσιών που σχετίζονται με τις παραδοσιακές κτηνοτροφικές δραστηριότητες, όπως τα πολιτιστικά ετερογενή κτηνοτροφικά τοπία, η γαστρονομική κληρονομιά και τα λαογραφικά στοιχεία.

Ο αναπτυξιακός σχεδιασμός πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις χωροχρονικές τάσεις και τις μελλοντικές προβλέψεις των τύπων κάλυψης γης που καταγράφονται στην παρούσα μελέτη. Η επέκταση των δασών σε λιβάδια και δασοκτηνοτροφικές περιοχές, εκτός από τις περιβαλλοντικές και πολιτιστικές επιπτώσεις, θα έχει έντονα αρνητικές επιπτώσεις στο μέλλον της βιώσιμης ανάπτυξης της κτηνοτροφίας στην περιοχή μελέτης. Οι βοσκότοποι και οι δασοβοσκότοποι θεωρούνται σημαντικοί φυσικοί πόροι και η αναφερόμενη κατάσταση απειλής θα μπορούσε να έχει επιζήμια επίδραση στη διατήρηση της οικολογικής ακεραιότητας και των κοινωνικών οφελών που αναμένουν οι άνθρωποι από τα κτηνοτροφικά τοπία.

Ο αντίκτυπος της εγκατάλειψης της μετακινούμενης κτηνοτροφίας στα ψευδοαλπικά λιβάδια της Ελλάδας στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής

2023-03-12T16:13:43Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Impact of Transhumant Livestock Grazing Abandonment on Pseudo-Alpine Grasslands in Greece in the Context of Climatic Change''

'''Συγγραφείς: ''' A. Sidiropoulou, D. Chouvardas, K. Mantzanas , S. Stefanidis, M. Karatassiou

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11,2126. https://doi.org/10.3390/land11122126''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' ψευδοαλπικά λιβάδια, μετακινούμενη κτηνοτροφία, κλιματική αλλαγή

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:1 Fig1 Study areas.png | thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Περιοχές μελέτης: Οροσειρές Βερμίου (Κεντρική Μακεδονία) και Ζήρειας (Πελοπόννησος), Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1968512] '' ]]

[[Αρχείο:2 Tab1 Climatological parameters.png | thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Κλιματολογικές συνθήκες περιοχών μελέτης, πηγή: [https://www.mdpi.com/1968512]'' ]]

[[Αρχείο:RSpaper1 3 Goula Air Temperature.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Μέση ετήσια θερμοκρασία αέρα 1988-1920, Οροσειρά Βερμίου και Ζήρειας, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1968512]'' ]]

[[Αρχείο:RS paper1 4 Goula Grazing Pressure.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Πίεση βόσκησης στα ψευδοαλπικά λιβάδια των περιοχών μελέτης, Οροσειρά Βερμίου και Ζήρειας, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1968512]'' ]]

[[Αρχείο:RS paper1 5 Goula Land use Vermio.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χωρική κατανομή των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Βέρμιο το 1945 και το 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1968512]'' ]]

[[Αρχείο:RS paper1 6 Goula Evolution Land use Vermio.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Εξέλιξη της χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Βέρμιο το 1945 και το 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1968512]'' ]]

[[Αρχείο:RS paper1 7 Goula Land use Zireia.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' '' Χωρική κατανομή των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Ζήρεια το 1945 και το 2020, πηγή: [https://www.mdpi.com/1968512]'' ]]

[[Αρχείο:RS paper1 8 Goula Evolution Land use Zireia.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Εξέλιξη της χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Ζήρεια το 1945 και το 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1968512]'' ]]

[[Αρχείο:RS paper1 9 Goula Tree Line Vermio Shift.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Μετατόπιση δεντρο-γραμμής οροσειρά Βερμίου 1945-2020, πηγή: [https://www.mdpi.com/1968512]'' ]]

[[Αρχείο:RS paper1 10 Goula Tree Line Zireia Shift.png | thumb| right|'''Εικόνα 10.''' '' Μετατόπιση δεντρο-γραμμής οροσειρά Ζήρειας 1945-2020, πηγή: [https://www.mdpi.com/1968512]'' ]]

[[Αρχείο:RS paper1 11 Goula Landscape Metrics.png | thumb| right|'''Εικόνα 11.''' ''Τιμές μετρικών τοπίου για περιοχές έρευνας, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1968512]'' ]]
Ως ψευδοαλπικά λιβάδια χαρακτηρίζονται οι ακαλλιέργητες χορτολιβαδικές εκτάσεις με φυσική βλάστηση και δριμείς κλιματικές συνθήκες, οι οποίες μπορούν να μειώσουν την περίοδο ανάπτυξης της χλωρίδας. Στην Ελλάδα, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις σε υψόμετρο άνω των 1200 μέτρων χαρακτηρίζονται ως ψευδοαλπικές και σε μεγάλο μέρος τους προστατεύονται από την ευρωπαϊκή και εθνική νομοθεσία, καθώς συμβάλλουν στην διατήρηση της βιοποικιλότητας και της πολιτισμικής κληρονομιάς. Παράγοντες όπως η παγκόσμια κλιματική αλλαγή και οι ανθρωπογενείς δραστηριότητες επηρεάζουν τα ψευδοαλπικά οικοσυστήματα. Συγκεκριμένα, η κτηνοτροφία επιφέρει αλλαγές στη σύσταση και τα μοτίβα της βλάστησης, ενώ ειδικά η εποχιακή μετακίνηση των κοπαδιών συνδέεται παραδοσιακά με τα ψευδοαλπικά λιβάδια. Αυτή τη σύνδεση επιφέρει οφέλη στα οικοσυστήματά τους (όπως ενίσχυση της γενετικής ποικιλομορφίας τους, διατήρηση αυτόχθονων φυλών παραγωγικών ζώων κ.α.) αλλά στο ανθρωπογενές περιβάλλον (περιορισμό της πληθυσμιακής μείωσης απομακρυσμένων περιοχών, διατήρηση παραδοσιακών πρακτικών, ελάττωση των αρνητικών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής). Πολυάριθμες μελέτες αποδεικνύουν ότι η βόσκηση αυξάνει την χωρική ετερογένεια, τόσο λόγω της διαφοροποίησης των βοσκοτόπων από τις περιοχές μη βόσκησης, όσο και λόγω των διεργασιών της φυσικής λίπανσης και της άσκησης πίεσης στο έδαφος μέσω βηματισμού των ζώων βόσκησης. Αντίστοιχα, η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας (της τάξεως των 0,8ο C τον τελευταίο αιώνα για την πλειονότητα του ευρωπαϊκού χώρου, με τοπικές διαφοροποιήσεις/εξαιρέσεις) έχει επηρεάσει σημαντικά τις αλπικές περιοχές, με βασική απόρροια την μετατροπή των χορτολιβαδικών εκτάσεων, αρχικά σε θαμνώδεις και τελικά σε δάσος. Η επικράτηση των ξυλωδών ειδών, λόγω της αυξημένης τους προσαρμοστικότητας στην άνοδο της θερμοκρασίας συγκριτικά με την αλπική βλάστηση, συμβάλλει στην σταδιακή ομογενοποίηση του τοπίου. Παρόλο που η επέκταση της δέντρο-γραμμής (tree line) ως απόρροια της κλιματικής αλλαγής έχει μελετηθεί εκτενώς, δεν εντοπίζονται σχετικές επιστημονικές αναφορές ειδικά για τα αλπικά λιβάδια. Σε μια προσπάθεια διερεύνησης της παραπάνω σχέσης, η παρούσα μελέτη επιχειρεί να απαντήσει στο ακόλουθο ερώτημα: Επηρεάζει η κλιματική αλλαγή και η εγκατάλειψη της μετακινούμενης κτηνοτροφίας τις αλλαγές χρήσης γης στην ψευδοαλπική ζώνη και, εάν ναι, με ποιόν τρόπο;

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχές μελέτης '''

Η έρευνα έλαβε χώρα στις οροσειρές του Βερμίου (Κεντρική Μακεδονία, Περιφερειακές Ενότητες Ημαθίας, Κοζάνης, Πέλλας) και Ζήρειας (Πελοπόννησος, Περιφερειακή Ενότητα Κορίνθου) [εικόνα 1], σε περιοχές ψευδοαλπικής ζώνης με υψόμετρο άνω των 1.200 μέτρων. Το όρος Βέρμιο έχει βορειοδυτικό προσανατολισμό και ψηλότερη κορυφή στα 2.052 μέτρα. Οι ξηρότεροι μήνες του είναι ο Ιούλιος και ο Αύγουστος, ωστόσο λόγω της σχετικής γειτνίασης με το αρχιπέλαγος διατηρεί μια σχετική υγρασία σε όλη τη διάρκεια του έτους. Το μεγαλύτερο μέρος της οροσειράς εντάσσεται στο δίκτυο προστατευόμενων περιοχών Natura 2020. Η παρουσία εποχιακά μετακινούμενων ζώων στην οροσειρά έχει υπάρξει ιδιαίτερα έντονη στο παρελθόν, με βόσκηση 150.000-170.000 αιγοπροβάτων στην περιοχή την δεκαετία του 1950. Ιδιαίτερα του θερινούς μήνες, αποτελούσε τόπο βοσκής για τα κοπάδια μιας από τις κύριες πληθυσμιακές ομάδες νομάδων-κτηνοτρόφων, τους Σαρακατσάνους, οργανωμένους σε κοινωνικές δομές με την επωνυμία «Τσελιγκάτα». Σύμφωνα με πρόσφατες εκτιμήσεις, το σύστημα των Τσελιγκάτων έχει εκλείψει σχεδόν ολικά στην ευρύτερη περιοχή, ενώ ο αριθμός των ζώων ελεύθερης βόσκησης στην οροσειρά εκτιμήθηκε το 2011 στις 23.532. Το όρος Ζήρεια (ή Κυλλήνη) βρίσκεται νοτιοανατολικά της Κορίνθου και είναι το δεύτερο ψηλότερο βουνό της Πελοποννήσου, με την κορυφή του να φτάνει τα 2.374 μέτρα. Το κλίμα του χαρακτηρίζεται από δριμύ χειμώνα, ενώ τους καλοκαιρινούς μήνες επικρατούν υψηλότερες θερμοκρασίες και σχετικά υψηλά επίπεδα υγρασίας, λόγω γειτνίασης με τον Κορινθιακό κόλπο. Στην ευρύτερη περιοχή εντοπίζονται αρκετά ενδημικά είδη και πλούσια χλωρίδα και το μεγαλύτερο μέρος της είναι, επίσης, ενταγμένο στο δίκτυο προστατευόμενων περιοχών Natura 2020. Το 1960, περίπου 38.000 μετακινούμενα αιγοπρόβατα βοσκούσαν στην περιοχή, με τις οικογένειες των μετακινούμενων κτηνοτρόφων και τα κοπάδια να πρσφεύγουν σε αυτό πεζή, με αφετηρία διάφορες περιοχές της Πελοποννήσου και της Δυτικής Αττικής. Τα τελευταία χρόνια σημειώθηκε σημαντική μείωση στον αντίστοιχο πληθυσμό αιγοπροβάτων, με την εκτίμηση του συνόλου για το 2020 να αναφέρει 13.717 ζώα σε ελεύθερη βόσκηση.

''' 2.2. Μεθοδολογία '''

''' 2.2.1 Δεδομένα '''

Κλιματικά

Στο πλαίσιο της έρευνας έλαβε χώρα μακροπρόθεσμη ανάλυση κλιματικών δεδομένων (1990-2019), με χρήση της βάσης TerraClimate, [βάση υψηλής χωρικής ανάλυσης (1/24ο, ~4-km) και μηνιαίας καταγραφής από το 1958 μέχρι σήμερα]. Συγκεκριμένα αξιοποιήθηκαν:

<blockquote>• Ανάλυση '''ετήσιου υετού''' </blockquote>

<blockquote>• Καταγραφή '''μέσης ετήσιας θερμοκρασίας αέρα''' </blockquote>

<blockquote>• Καταγραφή '''μέγιστης ετήσιας θερμοκρασίας αέρα''' </blockquote>

Παράλληλα, κρίθηκε σκόπιμος ο υπολογισμός του [http://www.researchgate.net/publication/336109796/figure/tbl1/AS:807907998330892@1569631685983/The-De-Martonne-aridity-index-classification.png δείκτη ξηρότητας αέρα De Martonne(IdM)], ως βασικού περιβαλλοντικού στοιχείου για την διερεύνηση ανάπτυξης της φυσικής βλάστησης, για την ίδια περίοδο μελέτης, μέσω της σχετικής φόρμουλας:

<center>'' ''' IdM = P/(T + 10) ''' [όπου P η ετήσια κατακρήμνιση και Τ η μέση ετήσια θερμοκρασία]'' </center>

Κτηνοτροφικά

Τα δεδομένα για την κτηνοτροφική δραστηριότητα στις περιοχές μελέτης, συλλέχθηκαν από τις μελέτες των Χατζημιχάλη (2007) και Κατσαρού (2009), καθώς και τα στοιχεία του [https://www.opekepe.gr/ Οργανισμού Πληρωμών και Ελέγχου Κοινοτικών Ενισχύσεων Προσανατολισμού και Εγγυήσεων(ΟΠΕΚΕΠΕ)].

Χρήση/Κάλυψη Γης

Για την ανάλυση της αλλαγής χρήσης/κάλυψης, αξιοποιήθηκαν δεδομένα του 1945 και του 2020, για τις δυο περιοχές μελέτης. Συγκεκριμένα:

• Ορθοφωτογραφίες (χωρική ανάλυση 1m) της βάση δεδομένων της Α.Ε. Εθνικό Κτηματολόγιο και Χαρτογράφηση (έτος 1945), για ψηφιοποίηση πρότερης χρήσης/κάλυψης γης (κλίμακα 1:5000).
• Δορυφορικές εικόνες της εφαρμογής γραφικής απεικόνισης Google Earth, για ψηφιοποίηση της τρέχουσας (2020) χρήσης/κάλυψης γης.

''' 2.2.2. Επεξεργασία '''

Βάσει της σχετικής βιβλιογραφίας (Σιδηροπούλου et al., 2015) τα δεδομένα χρήσης/κάλυψης γης ταξινομήθηκαν με βάση τις ακόλουθες 6 κατηγορίες:

<blockquote><blockquote>1. Ψευδοαλπικά λιβάδια </blockquote></blockquote>
<blockquote><blockquote>2. Περιοχές θαμνώδους βλάστησης </blockquote></blockquote>
<blockquote><blockquote>3. Δασολιβαδικές εκτάσεις </blockquote></blockquote>
<blockquote><blockquote>4. Δάση </blockquote></blockquote>
<blockquote><blockquote>5. Αγροτική γη </blockquote></blockquote>
<blockquote><blockquote>6. Περιοχές άλλης χρήσης (κυρίως δομημένες και υδάτινες επιφάνειες) </blockquote></blockquote>

Η ταξινόμηση έγινε με χρήση του λογισμικού ArcGIS v.10.8.1 και ως ελάχιστη χαρτογραφική μονάδα ορίστηκε το 1ha (100x100m). Η επιλεγμένη μέθοδος ταξινόμησης εντόπισε διάφορα σύνολα στις ορθοφωτογραφίες και τις δορυφορικές εικόνες του Google Earth, αξιοποιώντας τον τόνο, την υφή, το μοτίβο, τη σκιά, το σχήμα και το μέγεθος των φωτογραφικών στοιχείων και την μεταξύ τους συσχέτιση. Η φωτοερμηνεία ενισχύθηκε με εκτενή ταυτοποίηση μέσω δειγματοληψίας στο πεδίο, η οποία υλοποιήθηκε από ομάδα επιστημόνων με εικοσαετή ερευνητική εμπειρία στις συγκεκριμένες περιοχές μελέτης. Οι μεταβολές στο πεδίο απεικονίστηκαν με τη χρήση πίνακα μετάβασης (transition matrix), ενώ η διερεύνηση της κλίσης πρανών και υψομετρικών ζωνών έγινε με επεξεργασία Υψομετρικό Ψηφιακού Μοντέλου (ASTER Global DEM) με ανάλυση 30m (μέγεθος εικονοστοιχείου). Για την αξιολόγηση του βαθμού επέκτασης δασών σε βοσκοτόπους, αναλύθηκαν οι εποχιακές διακυμάνσεις της δασικής κατανομής μέσω συγχώνευσης των υψομετρικών ζωνών (100m υψομετρική διαφορά) και της δασικής κάλυψης (εντολή ‘union’ στο λογισμικό ArcGIS v.10.8.1). Τέλος, χρησιμοποιήθηκε η προέκταση Patch Analyst/Grid, του ArcGIS για τον υπολογισμό 4 ποσοτικών κατηγοριών ανάλυσης χωρικής δομής του τοπίου. Βάσει πρότερης βιβλιογραφίας για διαχρονικές μελέτες τοπίου, επιλέχθηκαν: 

<blockquote><blockquote>i. ο αριθμός των χωροψηφίδων (number of patches), </blockquote></blockquote>
<blockquote><blockquote>ii. η μέση έκταση των χωροψηφίδων (mean patch area), </blockquote></blockquote>
<blockquote><blockquote>iii. η Πυκνότητα Ορίων (Edge Density, ED), </blockquote></blockquote>
<blockquote><blockquote>iv. o Δείκτης διαφοράς και γειτνίασης (Interspection Juxtaposition index, JI).</blockquote></blockquote>

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ '''

Στην εικόνα [2] απεικονίζονται τα κλιματολογικά στοιχεία για τις περιοχές έρευνας, την περίοδο 1990-2019. Όπως φαίνεται και στο αντίστοιχο διάγραμμα [εικόνα 3], σημειώνεται σταθερή διαφορά στις θερμοκρασίες, με το Βέρμιο να χαρακτηρίζεται από ψυχρότερες συνθήκες, ενώ η Ζήρεια εμφανίζει υψηλότερες ετήσιες τιμές υετού και υψηλότερα επίπεδα υγρασίας. Αναφορικά με τα δεδομένα παρουσίας ζώων ελεύθερης βόσκησης, παρατηρείται μείωση της τάξης του 86,1% στο Βέρμιο και του 64,1% στη Ζήρεια. Με βάση τα απόλυτα νούμερα ζώων, η πίεση βόσκησης (ζώα βόσκησης/ψευδοαλπικές βοσκούμενες περιοχές) είναι 0,69 για το Βέρμιο και 0,94 για τη Ζήρεια [εικόνα 4].
Στην εικόνα [6] παρουσιάζεται η χωρική κατανομή χρήσης/κάλυψης γης για το Βέρμιο, το 1945 και το 2020.Με βάση τα αριθμητικά δεδομένα, το 1945 τα ψευδοαλπικά λιβάδια κυριαρχούσαν, καταλαμβάνοντας το 63,95% της υπό διερεύνηση έκτασης, με τα δάση να καταλαμβάνουν το 12,46%. Το 2020, οι δασικές εκτάσεις βρίσκονται να καταλαμβάνουν το 43% του συνόλου, με τα ψευδοαλπικά λιβάδια να μειώνονται στο 43,06%. Η αύξηση των δασικών εκτάσεων είναι στατιστικά σημαντική (245,7%), με αντίστοιχη μείωση των ψευδοαλπικών να ανέρχεται στο 19,8% [εικόνα 5].
Στην εικόνα [8] παρουσιάζεται η χωρική κατανομή χρήσης/κάλυψης γης για τη Ζήρεια, το 1945 και το 2020. Το 1945, οι υπό μελέτη περιοχές που καλύπτονταν από ψευδοαλπικά λιβάδια προσέγγιζαν το 36,8% της συνολικής έκτασης, αναδεικνύοντάς τα σε κυρίαρχη κατηγορία. Οι δασικές εκτάσεις ακολουθούσαν, με ποσοστό 24,44%. Το 2020 σημειώθηκε αύξηση της τάξης του 54,4% σε δάση και μείωση των ψευδοαλπικών λιβαδιών κατά 19,8%. Στην συνολική διαμόρφωση, τα ψευδοαλπικά λιβάδια καταλαμβάνουν πλέον το 29,5% και τα δάση το 37,74% [εικόνα 7].
Κοινό στοιχείο των περιοχών μελέτης αποτελεί η επέκταση των δασικών εκτάσεων και η απώλεια ψευδοαλπικών και δασολιβαδικών εκτάσεων, στην διάρκεια της περιόδου μελέτης. Αναφορικά με τον τρόπο εξάπλωσης των δασικών εκτάσεων, παρατηρήθηκε οριζόντια τάση στην οροσειρά του Βερμίου [εικόνα 9] και κάθετη τάση στην Ζήρεια, ειδικά στην ΒΑ πλευρά, όπου οι κλίσεις των πρανών είναι πιο ήπιες [εικόνα 10].
Τέλος, η ανάλυση των μετρικών τοπίου υποδεικνύει διαχωρισμό των μεγαλύτερων εκτάσεων βλάστησης (αύξηση του αριθμού χωροψηφίδων, NumP, κατά 32,2%) σε μικρότερες, για την οροσειρά του Βερμίου, με παράλληλο κατακερματισμό των επιμέρους κατηγοριών (μείωση της μέση έκτασης των χωροψηφίδων, MPS, από 123,1 εκτάρια το 1945 σε 93,1 το 2020). Στην περίπτωση της Ζήρειας το αντίθετο φαινόμενο, με σημαντική μείωση του NumP και ταυτόχρονη αύξηση του MPS, σηματοδοτώντας χαμηλότερο βαθμό κατακερματισμού και υποδιαίρεσης της περιοχής μελέτης [εικόνα 11]. 

''' 4. ΣΥΖΗΤΗΣΗ & ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ '''

Βάσει των ευρημάτων της παρούσας έρευνας, η κλιματική αλλαγή και η εγκατάλειψη της μετακινούμενης κτηνοτροφίας επηρεάζουν τις αλλαγές χρήσης/κάλυψης γης στην ψευδοαλπικά ζώνη των δύο περιοχών μελέτης. Οι δασικές εκτάσεις επεκτείνονται έναντι των ψευδοαλπικών λιβαδιών, των περιοχών θαμνώδους βλάστησης και των δασολιβαδικών εκτάσεων. Ταυτόχρονα, η αύξηση της μέσης ετήσιας θερμοκρασίας οδηγεί σε μια ανοδική τάση της δέντρο-γραμμής και σταδιακή υποχώρηση των ψευδοαλπικών λιβαδιών. Η παρελθοντική πίεση βόσκησης μέσω της μετακινούμενης κτηνοτροφίας συνέβαλλε στην διατήρηση ενός διαφοροποιημένου-«μωσαϊκού» τοπίου, καθώς δημιουργούσε περάσματα και διαδρόμους στα δάση, επιβάλλοντας όρια στην εξάπλωση επεκτατικών ειδών βλάστησης. Η μείωση της ελεύθερης βόσκησης, που παρατηρείται τόσο στην Ελλάδα όσο και στο σύνολο των χωρών της Ευρώπης, συμβάλει στην εγκατάλειψη και υποαξιοποίηση των ψευδο-αλπικών λιβαδιών. Στην περίπτωση του Βερμίου η δραματική μείωση των ζώων βόσκησης, η επέκταση δασικών εκτάσεων και η συνακόλουθη δημιουργία ζωνών αδιαπέραστου δάσους κατακερματίζει τον βιότοπο, με αρνητικές συνέπειες για την βιοποικιλότητα. Στη Ζήρεια, λόγω της υψηλότερης πίεσης βόσκησης ειδικά στα χαμηλότερα υψόμετρα, η κύρια ένδειξη μεταβολής της κάλυψης γης αφορά τα μικρά βοσκοτόπια που αρχίζουν πλέον να εκλείπουν, ως συνέπεια επέκτασης της δέντρο-γραμμής. Συνολικά, το όρος Βέρμιο φαίνεται να είναι σε ένα προχωρημένο στάδιο εγκατάλειψης, ενώ η Ζήρεια βρίσκεται ακόμη σε μια πρώιμη αντίστοιχη κατάσταση. Δεδομένης της σημασίας διατήρησης των λιβαδιών στις ψευδοαλπικές ζώνες και της συνολικής ετερογένειας του τοπίου για την διατήρηση της βιοποικιλότητας και των παραδοσιακών πρακτικών, η ανάγκη για πρόσθετη επιστημονική διερεύνηση της θεματικής του άρθρου είναι υπαρκτή. Η μακροπρόθεσμη παρακολούθηση των χωρικών μοτίβων του τοπίου και των κλιματικών συνθηκών μπορούν να συμβάλουν στην πρόληψη δραστικών αλλαγών στα υψηλά ορεινά οικοσυστήματα. 

[[category:Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων]]
[[category:Παρακολούθηση και εκτίμηση διαχρονικών αλλαγών και εξελίξεων]]
[[category:Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης]]
[[category:Χαρτογράφηση βοσκοτόπων]]
[[Category:Pastures]]

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T16:10:58Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Identifying the Spatiotemporal Transitions and Future Development of a Grazed Mediterranean Landscape of South Greece''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, A. Stergiou, G. Chrysanthopoulou

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 2141. https://www.mdpi.com/1972182''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' εγκατάλειψη γης, κτηνοτροφικές δραστηριότητες, επέκταση δασών, μείωση βοσκοτόπων, πλαίσιο μοντελοποίησης CLUE, λογιστική παλινδρόμηση

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:GOULA 3 1 Location fo Study Area.png | thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Τοποθεσία της περιοχής μελέτης στο όρος Ζήρεια, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 2 Classification scheme of land use.png | thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στην περιοχή μελέτης, Ζήρεια, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 3 Independent Variables.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Τύπος, μονάδες και πηγές δεδομένων των ανεξάρτητων μεταβλητών που χρησιμοποιήθηκαν στις αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης για τη μοντελοποίηση μελλοντικών προβλέψεων των αλλαγών στις χρήσεις γης στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 4 Spatiotemporal Distribution 1945-2020.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Χωροχρονική κατανομή των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στην περιοχή μελέτης για ολόκληρη την περίοδο (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 5 Land Use Land Cover 1945-2020.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χάρτης μεταβάσεων χρήσεων γης/κάλυψης γης (1945-2020) της περιοχής μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 6 Rate of Change Forest grassland etc.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Κατανομή της έκτασης και ρυθμός μεταβολής των δασών, των βοσκοτόπων και των δασοκτηνοτροφικών εκτάσεων στην περιοχή μελέτης για την περίοδο προβολής 2020-2040, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 7 Future Probability Maps.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' '' Χάρτες πιθανοτήτων μελλοντικής εμφάνισης δασών, λιβαδιών και δασοκτηνοτροφικών εκτάσεων στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 7 Predicted Potential Map.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Προβλεπόμενος δυνητικός χάρτης της χωροχρονικής κατανομής των δασών (πράσινο χρώμα), των βοσκοτόπων (κίτρινο χρώμα) και των δασικο-κτηνοτροφικών εκτάσεων (κόκκινο χρώμα) για την περίοδο 2020-2040 στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 8 Landscape Metric Evaluation.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Αξιολόγηση των μετρικών τοπίου για τα δάση (FO), τα λιβάδια (GR) και τις δασοκτηνοτροφικές περιοχές (SI) στο τοπίο του όρους Ζήρεια για την περίοδο 2020-2040, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

Τα μεσογειακά τοπία θεωρούνται περιοχές με μεγάλη ποικιλομορφία όσον αφορά την ιστορία, τη γεωγραφία και τις χρήσεις γης. Διάφοροι πολιτισμοί από την αρχαιότητα έχουν αφήσει μια πλούσια πολιτιστική κληρονομιά που προάγει αυτή την ποικιλία. Τα μεσογειακά τοπία, ως αποτέλεσμα της μακράς ιστορίας των ανθρώπινων δραστηριοτήτων τους, με ένα μοναδικό συνδυασμό τοπογραφικών και κλιματικών μεταβολών, έχουν δημιουργήσει έναν σπάνιο συνδυασμό ποικιλόμορφων οικοσυστημάτων. Η λεκάνη της Μεσογείου είναι το δεύτερο μεγαλύτερο κέντρο βιοποικιλότητας στον κόσμο (hotspot), με περισσότερα από 25.000 είδη φυτών, ενώ η μακρά ιστορία της ανθρώπινης παρέμβασης στην περιοχή αυτή έχει διαμορφώσει φυτοκοινότητες που θεωρούνται "ανθρωπογενείς" γεγονός που έχει σημαντική αξία για τον καθορισμό στόχων και μεθοδολογίας για ορθές παρεμβάσεις διατήρησής τους. Η τεχνολογική πρόοδος των τελευταίων 75 ετών, όπως η εισαγωγή βαρέων μηχανημάτων στις γεωργικές δραστηριότητες, η παγκοσμιοποίηση του εμπορίου και η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ), οδήγησαν σε δραματικές αλλαγές στα οικοσυστήματα αυτά, σε αντίθεση με αυτές που σημειώθηκαν στο παρελθόν. Τα τελευταία χρόνια, οι κλιματικές αλλαγές, σε συνδυασμό με τις μη ισορροπημένες δραστηριότητες χρήσης γης (π.χ. παράκτιες περιοχές, υποβόσκηση και εγκατάλειψη γης), έχουν συντελέσει περαιτέρω στην αλλαγή των μεσογειακών οικοσυστημάτων. Δύο αντίθετες τάσεις εξέλιξης του τοπίου έχουν εμφανιστεί στην περιοχή της Μεσογείου τις τελευταίες δεκαετίες. Η δασοκάλυψη αυξήθηκε γύρω από το βόρειο άκρο της περιοχής της Μεσογείου και μειώθηκε γύρω από το νότιο άκρο της. Αυτή η αύξηση της δασοκάλυψης στα βόρεια μεσογειακά τοπία αποδίδεται κυρίως στην εγκατάλειψη περιθωριακών γεωργικών εκτάσεων, ενώ η μείωση των δασών στο νότο αποδίδεται στην επέκταση των καλλιεργήσιμων εκτάσεων σε περιθωριακές περιοχές στις οποίες αρχικά κυριαρχούσαν δασικές εκτάσεις. Οι παραπάνω αλλαγές ακολούθησαν τις κοινωνικοοικονομικές τάσεις της εγκατάλειψης της γης στις αγροτικές περιοχές του βορρά έναντι της αυξημένης πληθυσμιακής πίεσης στις αγροτικές περιοχές του νότου.

Μια από τις κύριες δραστηριότητες χρήσης γης στα μεσογειακά τοπία είναι οι ποιμενικές δραστηριότητες. Περίπου το ένα πέμπτο της ευρωπαϊκής γεωργικής γης είναι αφιερωμένο στην εκτεταμένη βόσκηση ζώων, με την πλειονότητα να βρίσκεται στη νότια μεσογειακή Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένων των Βαλκανίων. Επιπλέον, το 80% των κοπαδιών αιγοπροβάτων της Ευρώπης βρίσκεται στην Ισπανία, την Ιταλία, την Ελλάδα και τη νότια Γαλλία. Η βόσκηση θεωρείται σημαντικός παράγοντας αλλαγής του τοπίου που σχετίζεται άμεσα με τις ανθρώπινες δραστηριότητες, ιδίως στις μεσογειακές περιοχές. Πρόσφατα, εμφανίστηκαν σημαντικές αλλαγές στα παραδοσιακά συστήματα κτηνοτροφίας της Ελλάδας, οι οποίες σχετίζονται κυρίως με τη μείωση του αριθμού των κοπαδιών ζώων ελεύθερης βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή). Οι αλλαγές αυτές ακολουθούν την τάση εγκατάλειψης της γης που έχει ήδη αναφερθεί για το ευρωπαϊκό τμήμα της περιοχής της Μεσογείου και συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στις χωροχρονικές μεταβάσεις που συμβαίνουν στις βοσκούμενες περιοχές. Οι χωροχρονικές αλλαγές κατά τις προηγούμενες δεκαετίες στα βοσκημένα μεσογειακά τοπία έχουν λάβει τη μορφή της εισβολής ξυλωδών φυτών σε ανοικτές περιοχές (π.χ. λιβάδια, ανοικτοί θαμνώνες, δασοπονικές περιοχές), μεταβάλλοντας τη δομή και την ποικιλομορφία τους. Οι δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στους μετασχηματισμούς των τοπίων, προκαλώντας κυρίως την εγκατάλειψη παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, όπως οι κτηνοτροφικές δραστηριότητες, η συγκομιδή ξύλου και οι γεωργικές πρακτικές. Η παρούσα μελέτη είχε ως στόχο να ποσοτικοποιήσει και να αξιολογήσει τις χωροχρονικές αλλαγές σε ένα τυπικό βοσκημένο μεσογειακό τοπίο του όρους Ζήρεια, την περίοδο 1945-2020, και να διερευνήσει την επίδραση αυτών των αλλαγών στη μελλοντική εξέλιξη (2020-2040) των τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Χαρτογραφικό υλικό, όπως εναέριες ορθοφωτογραφίες από το 1945, χάρτες χρήσεων γης του 1960 και πρόσφατες δορυφορικές εικόνες, αποτέλεσαν αντικείμενο επεξεργασίας με το λογισμικό ArcGIS, ενώ για την εκτίμηση των μελλοντικών τάσεων προβολής των τύπων χρήσης/κάλυψης γης, αξιοποιήθηκαν αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης στο πλαίσιο της μοντελοποίησης (μοντέλο CLUE). 

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Για τη μελέτη επιλέχθηκε το όρος Ζήρεια (ή Κυλλήνη), που βρίσκεται στη χερσόνησο της Πελοποννήσου (Νότια Ελλάδα). Το όρος Ζήρεια είναι το δεύτερο ψηλότερο βουνό της Πελοποννήσου και βρίσκεται στο νομό Κορίνθου, 115 χλμ. δυτικά της Αθήνας(''Εικόνα 1''). Η περιοχή μελέτης καλύπτει 39.762 εκτάρια γης όπου κατοικούν 3777 άτομα που ζουν σε 19 κοινότητες-δημοτικές υποδιοικήσεις. Τα υψόμετρα στην περιοχή μελέτης κυμαίνονται από 310 μ. έως 2374 μ., ενώ ένα μεγάλο φαράγγι, που ονομάζεται Φλαμπουρίτσα, χωρίζει το βουνό σε δύο περιοχές, τη "Μικρή" Ζήρεια και τη "Μεγάλη" Ζήρεια. Το όρος Ζήρεια, εκτός από το υψηλότερο σημείο του 2374 μ., έχει άλλες επτά κορυφές πάνω από τα 2000 μ. (τέσσερις στη Μεγάλη και τρεις στη Μικρή Ζήρεια). Οι πολλαπλές κορυφογραμμές που δημιουργούνται από τις κορυφές των βουνών, σε συνδυασμό με τις κοιλάδες και τα οροπέδια, δημιουργούν ένα ιδιαίτερα ποικιλόμορφο ανάγλυφο από λόφους, πεδιάδες, γκρεμούς και φαράγγια. Περισσότερα από τα δύο τρίτα της περιοχής μελέτης αποτελούν μέρος του δικτύου προστατευόμενων περιοχών Natura 2000. Στην περιοχή εντοπίζονται δύο κύριες υδρολογικές λεκάνες, οι οποίες δημιουργούν τη φυσική λίμνη Στυμφαλία (έκταση 15.285 εκτάρια) στα νότια και την τεχνητή λίμνη Δόξα (έκταση 48 εκτάρια) στα δυτικά, οι οποίες επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τις μικροκλιματικές συνθήκες και διευκολύνουν την τουριστική ανάπτυξη της περιοχής. Η λίμνη Στυμφαλία είναι στενά συνδεδεμένη με την ελληνική μυθολογία, και ιδιαίτερα με τους θρυλικούς άθλους του Ηρακλή. Σύμφωνα με τη μυθολογία, η λίμνη ήταν γεμάτη από επιθετικά ανθρωποφάγα στυμφαλικά πτηνά και ο έκτος κόπος του Ηρακλή ήταν να τα εξοντώσει. Το κλίμα είναι θερμό καλοκαιρινό μεσογειακό κλίμα και η μέση ετήσια βροχόπτωση ποικίλλει τα τελευταία 60 χρόνια, από 418 mm (το 1993) έως 1056 mm (το 2005), ενώ η μέση ετήσια θερμοκρασία κυμαίνεται από 12,59 ◦C (ψυχρότερο έτος το 1976) έως 15,55 ◦C (θερμότερο έτος το 2010). Οι κύριες χρήσεις γης της περιοχής είναι δάση, λιβάδια και γεωργικές εκτάσεις. Οι λιβαδικές εκτάσεις περιλαμβάνουν λιβάδια, θαμνώδεις εκτάσεις και δασοπονικές εκτάσεις με λιγότερο από 40% δενδροκάλυψη και βόσκονται από αιγοπρόβατα. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες καλλιέργειες όπως φασόλια, καλαμπόκι, κριθάρι και σιτάρι.

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Σύμφωνα με την επίσημη έκθεση απογραφής που προέρχεται από την Ελληνική Στατιστική Αρχή, η διαχρονική εξέλιξη των κοινωνικοοικονομικών δεδομένων από το 1961 (παλαιότερα διαθέσιμα στοιχεία) μέχρι τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία του 2011, έδειξε ότι τα τελευταία 50 χρόνια, ο συνολικός πληθυσμός, το ενεργό εργατικό δυναμικό και οι εργαζόμενοι στον πρωτογενή οικονομικό τομέα μειώθηκαν ραγδαία ακολουθώντας τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης που έχουν αναφέρει πολλοί ερευνητές για την περιοχή της Μεσογείου. Η ανάλυση της ηλικιακής διάρθρωσης δείχνει γήρανση του πληθυσμού της περιοχής, με το 62% του πληθυσμού να είναι κάτω των 44 ετών το 1961, έναντι 47% το 2011 και τον τοπικό πληθυσμό άνω των 45 ετών να αυξάνεται από 38% σε 53% για την ίδια περίοδο. Τα παραπάνω στοιχεία συνάδουν με την αποδεδειγμένη δημογραφική αλλαγή στην περιοχή της Μεσογείου και τη μετακίνηση του νεότερου κυρίως πληθυσμού από τις αγροτικές περιοχές προς τα αστικά κέντρα. Από τα απογραφικά στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής και του Οργανισμού Πληρωμών και Ελέγχου Κοινοτικών Ενισχύσεων Προσανατολισμού και Εγγυήσεων, σχετικά με τα ιστορικά στοιχεία των μετακινούμενων, προέκυψε ότι ο αριθμός των ζώων βοσκής (κυρίως αιγοπροβάτων) και των εκμεταλλεύσεών τους έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία 50 χρόνια. Ο συνολικός αριθμός των ζώων που βόσκουν μειώθηκε από το 1961 έως το 2011 κατά 38%.

''' 2.3. Αλλαγές στη χρήση γης/κάλυψη γης. Χωροχρονικές μεταβάσεις. '''

Για τις ανάγκες της έρευνας αξιοποιήθηκαν τα ακόλουθα δεδομένα/υλικό:

<blockquote>(α) ψηφιακές ορθοφωτογραφίες του 1945 (χωρική ανάλυση 1m) που ελήφθησαν από το Εθνικό Κτηματολόγιο της Ελλάδας (γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 – ΕΓΣΑ ‘87), </blockquote>
<blockquote>(β) δορυφορικές εικόνες που ελήφθησαν από το πρόγραμμα Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ ‘87), </blockquote>
<blockquote>(γ) χάρτες δασικής βλάστησης και κάλυψης γης για το 1960 (κλίμακα 1:20.000), που ελήφθησαν από το Υπουργείο Γεωργίας σε ψηφιακή μορφή, και</blockquote>
<blockquote>(δ) ψηφιακοί χάρτες Corine Land Cover 2018.</blockquote>

Οι εναέριες ορθοφωτογραφίες από το 1945, καθώς και οι πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth, επεξεργάστηκαν ψηφιακά με τη χρήση του λογισμικού ArcGIS v.10.8.1, για την παραγωγή χαρτών χρήσης/κάλυψης γης για το 1945 και το 2020. Για τον εντοπισμό των διακριτών τύπων χρήσης/κάλυψης γης, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη οριοθέτηση πολυγώνων στο περιβάλλον του ArcGIS. Η επιλεγείσα ανάλυση χρησιμοποίησε ένα σύστημα ταξινόμησης που αποτελείται από οκτώ κατηγορίες τύπων χρήσης/κάλυψης γης και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης LAND USE/LAND COVER της Ελληνικής Δασικής Υπηρεσίας (''Πίνακας Εικόνας 2''). Σύμφωνα με το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης, αναγνωρίστηκαν πολυάριθμα στοιχεία σε εναέριες ορθοφωτογραφίες και εικόνες του Google Earth με τη χρήση κοινών φωτογραφικών κλειδιών (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, μορφή και μέγεθος) και συσχέτιση των επιμέρους χαρακτηριστικών. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στην αναγνώριση των μοτίβων πυκνότητας κάλυψης δέντρων και θάμνων. Η ελάχιστη μονάδα χαρτογράφησης του χάρτη αναφοράς ήταν ένα εκτάριο και η ίδια μονάδα επιλέχθηκε για τις χαρτογραφήσεις του 1945 και του 2020. Η οπτική ερμηνεία υποστηρίχθηκε επίσης από επιτόπιες δειγματοληπτικές επαληθεύσεις από έμπειρους φωτοερμηνευτές εικόνων με καλή γνώση της περιοχής.

''' 2.4. Λογιστική παλινδρόμηση, χάρτες πιθανοτήτων και μελλοντική προβολή. '''

Οι μελλοντικές τάσεις των κύριων τύπων χρήσης/κάλυψης γης προσδιορίστηκαν με αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης, σύμφωνα με τη μεθοδολογική προσέγγιση του πλαισίου μοντελοποίησης CLUE. Σύμφωνα με τη μοντελοποίηση CLUE, μια σειρά από παράγοντες που καθοδηγούν το τοπίο χρησιμοποιήθηκαν ως ανεξάρτητες μεταβλητές στην ανάλυση παλινδρόμησης. Στην παρούσα έρευνα, 20 αντίστοιχες μεταβλητές προσδιορίστηκαν και συλλέχθηκαν με βάση τις φυσιογραφικές και κοινωνικοοικονομικές συνθήκες της περιοχής μελέτης (''Πίνακας Εικόνα 3''). Εκτός από τις ανωτέρω ανεξάρτητες μεταβλητές, ως εξαρτημένες μεταβλητές επιλέχθηκαν οι προσδιορισμένοι κύριοι τύποι χρήσης/κάλυψης γης. Σύμφωνα με τη χωρική ενότητα του μοντέλου CLUE, τόσο οι τύποι χρήσης/κάλυψης γης όσο και οι ανεξάρτητες μεταβλητές μετατράπηκαν σε ψηφιακά αρχεία raster (μορφή ArcGrid) με μέγεθος εικονοστοιχείου 100m. Τα αρχεία raster όλων των εξαρτημένων μεταβλητών και 8 από τις 20 ανεξάρτητες μεταβλητές αποδόθηκαν δυαδικά.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ '''

Οι '''τύποι χρήσης/κάλυψης γης''' που αυξήθηκαν στην περιοχή μελέτης ήταν τα δάση (68%), οι πυκνοί θάμνοι (10%) και οι αστικές περιοχές (41%). Όλοι οι υπόλοιποι τύποι μειώθηκαν, με τις σημαντικότερες αλλαγές να είναι η μείωση των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων (39%), των βοσκοτόπων (27%) και των γεωργικών εκτάσεων (16%). Οι ανοικτοί θαμνώνες μειώθηκαν σε περιορισμένο βαθμό (5%). Η επέκταση των δασών και των πυκνών θαμνώνων, σε βάρος των δασοπονικών περιοχών, των βοσκοτόπων και των γεωργικών περιοχών, κατέδειξε ότι τα τελευταία 75 χρόνια η ξυλώδης βλάστηση στην περιοχή μελέτης αυξήθηκε σημαντικά. Αναλύοντας λεπτομερέστερα τον ετήσιο ρυθμό μεταβολής των τύπων κάλυψης γης, την περίοδο μελέτης 1945-2020, προέκυψε ότι οι σημαντικότερες μεταβολές ήταν η πτωτική τάση των άγονων εκτάσεων, των δασικών εκτάσεων και των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αυξητική τάση των δασικών και αστικών εκτάσεων. Οι γεωργικές εκτάσεις παρουσίασαν σημαντική τάση μείωσης, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή σε σύγκριση με τις χορτολιβαδικές και τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις. Η σταδιακή μετατροπή των δασογεωργικών περιοχών και των χορτολιβαδικών εκτάσεων σε δάσος παρατηρήθηκε στις βόρειες περιοχές μεταξύ των χωριών Φενεός, Ταρσός, Καρυά και Τρίκαλα (''Εικόνα 4''). Το δάσος φάνηκε επίσης να έχει επεκταθεί στη νότια περιοχή κοντά στο χωριό Δροσοπηγή σε βάρος των θαμνώδων εκτάσεων. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις μειώθηκαν με την πάροδο του χρόνου στις περιοχές μελέτης, εκτός από την κεντρική περιοχή ανατολικά του χωριού Γκούρα, όπου εμφανίζεται ένα υψηλότερο υψόμετρο του τοπίου (>1200 m). Οι αλλαγές στις γεωργικές εκτάσεις δεν είχαν έντονο χωροχρονικό προσανατολισμό, γεγονός που υποδηλώνει ότι κάλυπταν ένα ευρύτερο φάσμα εδαφών του τοπίου.

Ο '''πίνακας μεταβάσεων χρήσης/κάλυψης γης''' της περιοχής μελέτης έδειξε ότι μεταξύ 1945 και 2020, το 65,71% του συνολικού τοπίου παρέμεινε αμετάβλητο, ενώ το 34,29% μετατράπηκε σε διαφορετικό τύπο. Στην ''Εικόνα 5'' παρουσιάζεται ο χάρτης των μεταβάσεων στην περιοχή μελέτης. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι επεκτάσεις της δασοπονίας και των δασών εντοπίστηκαν κυρίως στα βόρεια τμήματα της περιοχής μελέτης. Από την άλλη πλευρά, οι επεκτάσεις των θαμνώνων παρατηρήθηκαν κυρίως στο νότιο και κεντρικό τμήμα του τοπίου. Συνολικά, οι μεταβάσεις παρατηρήθηκαν σε όλα τα τμήματα του τοπίου της Ζήρειας, αλλά φαίνεται να είναι πιο εκτεταμένες στα βόρεια τμήματα.

Οι '''απαιτήσεις χρήσεων γης για μια 20ετή περίοδο πρόβλεψης (2020-2040)''', παρουσιάζονται στον πίνακα της ''Εικόνας 6''. Σύμφωνα με την Εικόνα , εάν οι κύριοι παράγοντες αλλαγής (παράγοντες αλλαγής του τοπίου-ανεξάρτητες μεταβλητές) συνεχίσουν να είναι οι ίδιοι μεταξύ 2020 και 2040, τότε τα δάση αναμένεται να αυξηθούν σε ορισμένες περιοχές κατά 15%, ενώ οι χορτολιβαδικές και οι δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις να μειωθούν κατά 11% και 31%, αντίστοιχα.

Από τη χωρική κατανομή των προβλεπόμενων απαιτήσεων χρήσεων γης στους χάρτες πιθανοτήτων (''Εικόνα 7'') προέκυψε ο '''προβλεπόμενος δυνητικός χάρτης''' (''Εικόνα 8'') της χωροχρονικής κατανομής των δασών, των βοσκοτόπων και των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων για την περίοδο 2020-2040. Τα δάση αναμένεται να συνεχίσουν να επεκτείνονται στα βόρεια-βορειοδυτικά τμήματα και πιθανόν να καταλάβουν διάσπαρτες νέες εκτάσεις στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Η προβλεπόμενη μείωση των βοσκοτόπων, από την άλλη πλευρά, πιθανότατα θα αναγκάσει τα εναπομείναντα βοσκοτόπια να περιοριστούν στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Οι δασολιβαδικές εκτάσεις θα συνεχίσουν πιθανότατα να καταλαμβάνουν μικρές, διάσπαρτες περιοχές σε όλο το τοπίο, αλλά με χωρική κατανομή άνισου μεγέθους.

''' 4. ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

Η χωροχρονική ανάλυση της μετάβασης του τοπίου του όρους Ζήρεια έδειξε ότι η ισχυρότερη τάση της εξέλιξης του τοπίου ήταν η επέκταση των ξυλωδών φυτών στις ανοικτές περιοχές και η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων. Μεταξύ των διαφόρων μεταβάσεων κάλυψης γης οι πιο συστηματικές ήταν η επέκταση των δασών έναντι των δασοβοσκότοπων, των ανοικτών θαμνώνων έναντι των πυκνών θαμνώνων και η μείωση των λιβαδιών υπέρ των ανοικτών θαμνώνων και των δασοβοσκότοπων. Η παραπάνω τάση των αλληλεπιδράσεων χρήσεων/κάλυψης γης μπορεί να αποδοθεί κυρίως σε ζητήματα εγκατάλειψης γης που σχετίζονται με τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες. Τα διαθέσιμα στοιχεία έδειξαν ότι οι κοινωνικοοικονομικές αλλαγές κατά τις προηγούμενες δεκαετίες στην περιοχή μελέτης είχαν τη μορφή μείωσης του τοπικού πληθυσμού, πληθυσμιακής γήρανσης και σημαντικής διαχρονικής μείωσης του ποσοστού των εργαζομένων στον πρωτογενή τομέα. Αυτοί οι συγκεκριμένοι τύποι κοινωνικοοικονομικών αλλαγών αναφέρεται ότι συμβαίνουν ιδιαίτερα σε μεσογειακά τοπία, καθώς σχετίζονται άμεσα με την εγκατάλειψη παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, όπως οι παραδοσιακές κτηνοτροφικές δραστηριότητες (συμπεριλαμβανομένης της μετακινούμενης κτηνοτροφίας), η συλλογή προϊόντων ξύλου (π.χ. κάρβουνο και καυσόξυλα) και οι γεωργικές πρακτικές για λιγότερο ευνοϊκές περιοχές (π.χ. καλλιέργειες σε αναβαθμίδες).

Πρόσθετα δεδομένα απογραφής που σχετίζονται με τον αριθμό και τις εκμεταλλεύσεις των ζώων βόσκησης στην περιοχή μελέτης υποστηρίζουν την άποψη ότι η εγκατάλειψη της γης έχει επηρεάσει τις κτηνοτροφικές δραστηριότητες. Πιο συγκεκριμένα, ο αριθμός των ζώων βοσκής μειώθηκε σημαντικά τις προηγούμενες δεκαετίες, ακολουθώντας παρόμοια τάση μεταβολής με τον αριθμό των ατόμων που απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας. Η μελλοντική ανάπτυξη για τα δάση, τα λιβάδια και τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις με βάση το σενάριο των απαιτήσεων χρήσεων γης για το 2040 και τους χάρτες πιθανοτήτων, υπέδειξε ότι τα δάση θα συνεχίσουν πιθανότατα να επεκτείνονται στα βόρεια-βορειοδυτικά τμήματα, προσθέτοντας νέες εκτάσεις διάσπαρτες κυρίως στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Ταυτόχρονα, οι βοσκότοποι και οι δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις θα συνεχίσουν πιθανότατα να μειώνονται σε έκταση, καταλαμβάνοντας εδάφη κυρίως στο κεντρικό τμήμα για τους βοσκότοπους, ή μικρές διάσπαρτες περιοχές γύρω από το τοπίο για τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις. Η αξιολόγηση των διαρθρωτικών εξελίξεων (''Εικόνα 9'') του τοπίου του όρους Ζήρεια από τους προβαλλόμενους χάρτες έδειξε ότι η επέκταση των δασών σε νέες περιοχές θα αυξήσει τη συνολική διασπορά τους και θα δημιουργήσει νέες δασικές άκρες. Τα λιβάδια, από την άλλη πλευρά, εκτός από την κατάληψη μιας μεγάλης και τριών μικρότερων κεντρικών περιοχών στο κέντρο και στο βόρειο-βορειοδυτικό τμήμα της περιοχής μελέτης, πιθανώς θα διατηρήσουν μόνο μικρότερες, κατακερματισμένες και απομονωμένες επιφάνειες γύρω από το τοπίο.

Τα ευρήματα της παρούσας μελέτης συνάδουν με το κοινό πρότυπο επέκτασης της δασικής κάλυψης πάνω από ανοικτές περιοχές σε πολλά μεσογειακά τοπία που υποφέρουν από εγκατάλειψη γης. Η περιβαλλοντική ακεραιότητα, η βιοποικιλότητα και η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να επηρεαστούν θετικά ή αρνητικά από την εγκατάλειψη γης, η οποία μπορεί να ωφελήσει επιπλέον τα δασικά οικοσυστήματα προωθώντας την με ελάχιστο κόστος και σε μεγαλύτερη κλίμακα. Η ανάκαμψη των δασών προωθεί τη δέσμευση άνθρακα, τη μείωση της διάβρωσης και διάφορες άλλες υπηρεσίες οικοσυστημάτων, όπως η ρύθμιση του κλίματος και των υδάτων, η παραγωγή ξύλου και η αναψυχή. Από την άλλη πλευρά, η εγκατάλειψη της γης, ιδίως στην περιοχή της Μεσογείου, έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της βιοποικιλότητας και την απώλεια παραδοσιακών πολιτιστικών τοπίων, ενώ συχνά συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο πυρκαγιών και μειωμένη ροή ποταμών. Το φαινόμενο της εγκατάλειψης γης μπορεί επίσης να συνδεθεί με την απώλεια σημαντικών πολιτιστικών στοιχείων και υπηρεσιών που σχετίζονται με τις παραδοσιακές κτηνοτροφικές δραστηριότητες, όπως τα πολιτιστικά ετερογενή κτηνοτροφικά τοπία, η γαστρονομική κληρονομιά και τα λαογραφικά στοιχεία.

Ο αναπτυξιακός σχεδιασμός πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις χωροχρονικές τάσεις και τις μελλοντικές προβλέψεις των τύπων κάλυψης γης που καταγράφονται στην παρούσα μελέτη. Η επέκταση των δασών σε λιβάδια και δασοκτηνοτροφικές περιοχές, εκτός από τις περιβαλλοντικές και πολιτιστικές επιπτώσεις, θα έχει έντονα αρνητικές επιπτώσεις στο μέλλον της βιώσιμης ανάπτυξης της κτηνοτροφίας στην περιοχή μελέτης. Οι βοσκότοποι και οι δασοβοσκότοποι θεωρούνται σημαντικοί φυσικοί πόροι και η αναφερόμενη κατάσταση απειλής θα μπορούσε να έχει επιζήμια επίδραση στη διατήρηση της οικολογικής ακεραιότητας και των κοινωνικών οφελών που αναμένουν οι άνθρωποι από τα κτηνοτροφικά τοπία.

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T16:06:08Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Identifying the Spatiotemporal Transitions and Future Development of a Grazed Mediterranean Landscape of South Greece''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, A. Stergiou, G. Chrysanthopoulou

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 2141. https://www.mdpi.com/1972182''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' εγκατάλειψη γης, κτηνοτροφικές δραστηριότητες, επέκταση δασών, μείωση βοσκοτόπων, πλαίσιο μοντελοποίησης CLUE, λογιστική παλινδρόμηση

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:GOULA 3 1 Location fo Study Area.png | thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Τοποθεσία της περιοχής μελέτης στο όρος Ζήρεια, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 2 Classification scheme of land use.png | thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στην περιοχή μελέτης, Ζήρεια, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 3 Independent Variables.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Τύπος, μονάδες και πηγές δεδομένων των ανεξάρτητων μεταβλητών που χρησιμοποιήθηκαν στις αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης για τη μοντελοποίηση μελλοντικών προβλέψεων των αλλαγών στις χρήσεις γης στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 4 Spatiotemporal Distribution 1945-2020.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Χωροχρονική κατανομή των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στην περιοχή μελέτης για ολόκληρη την περίοδο (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 5 Land Use Land Cover 1945-2020.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χάρτης μεταβάσεων χρήσεων γης/κάλυψης γης (1945-2020) της περιοχής μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 6 Rate of Change Forest grassland etc.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Κατανομή της έκτασης και ρυθμός μεταβολής των δασών, των βοσκοτόπων και των δασοκτηνοτροφικών εκτάσεων στην περιοχή μελέτης για την περίοδο προβολής 2020-2040, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 7 Future Probability Maps.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' '' Χάρτες πιθανοτήτων μελλοντικής εμφάνισης δασών, λιβαδιών και δασοκτηνοτροφικών εκτάσεων στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 7 Predicted Potential Map.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Προβλεπόμενος δυνητικός χάρτης της χωροχρονικής κατανομής των δασών (πράσινο χρώμα), των βοσκοτόπων (κίτρινο χρώμα) και των δασικο-κτηνοτροφικών εκτάσεων (κόκκινο χρώμα) για την περίοδο 2020-2040 στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 8 Landscape Metric Evaluation.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Αξιολόγηση των μετρικών τοπίου για τα δάση (FO), τα λιβάδια (GR) και τις δασοκτηνοτροφικές περιοχές (SI) στο τοπίο του όρους Ζήρεια για την περίοδο 2020-2040, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

Τα μεσογειακά τοπία θεωρούνται περιοχές με μεγάλη ποικιλομορφία όσον αφορά την ιστορία, τη γεωγραφία και τις χρήσεις γης. Διάφοροι πολιτισμοί από την αρχαιότητα έχουν αφήσει μια πλούσια πολιτιστική κληρονομιά που προάγει αυτή την ποικιλία. Τα μεσογειακά τοπία, ως αποτέλεσμα της μακράς ιστορίας των ανθρώπινων δραστηριοτήτων τους, με ένα μοναδικό συνδυασμό τοπογραφικών και κλιματικών μεταβολών, έχουν δημιουργήσει έναν σπάνιο συνδυασμό ποικιλόμορφων οικοσυστημάτων. Η λεκάνη της Μεσογείου είναι το δεύτερο μεγαλύτερο κέντρο βιοποικιλότητας στον κόσμο (hotspot), με περισσότερα από 25.000 είδη φυτών, ενώ η μακρά ιστορία της ανθρώπινης παρέμβασης στην περιοχή αυτή έχει διαμορφώσει φυτοκοινότητες που θεωρούνται "ανθρωπογενείς" γεγονός που έχει σημαντική αξία για τον καθορισμό στόχων και μεθοδολογίας για ορθές παρεμβάσεις διατήρησής τους. Η τεχνολογική πρόοδος των τελευταίων 75 ετών, όπως η εισαγωγή βαρέων μηχανημάτων στις γεωργικές δραστηριότητες, η παγκοσμιοποίηση του εμπορίου και η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ), οδήγησαν σε δραματικές αλλαγές στα οικοσυστήματα αυτά, σε αντίθεση με αυτές που σημειώθηκαν στο παρελθόν. Τα τελευταία χρόνια, οι κλιματικές αλλαγές, σε συνδυασμό με τις μη ισορροπημένες δραστηριότητες χρήσης γης (π.χ. παράκτιες περιοχές, υποβόσκηση και εγκατάλειψη γης), έχουν συντελέσει περαιτέρω στην αλλαγή των μεσογειακών οικοσυστημάτων. Δύο αντίθετες τάσεις εξέλιξης του τοπίου έχουν εμφανιστεί στην περιοχή της Μεσογείου τις τελευταίες δεκαετίες. Η δασοκάλυψη αυξήθηκε γύρω από το βόρειο άκρο της περιοχής της Μεσογείου και μειώθηκε γύρω από το νότιο άκρο της. Αυτή η αύξηση της δασοκάλυψης στα βόρεια μεσογειακά τοπία αποδίδεται κυρίως στην εγκατάλειψη περιθωριακών γεωργικών εκτάσεων, ενώ η μείωση των δασών στο νότο αποδίδεται στην επέκταση των καλλιεργήσιμων εκτάσεων σε περιθωριακές περιοχές στις οποίες αρχικά κυριαρχούσαν δασικές εκτάσεις. Οι παραπάνω αλλαγές ακολούθησαν τις κοινωνικοοικονομικές τάσεις της εγκατάλειψης της γης στις αγροτικές περιοχές του βορρά έναντι της αυξημένης πληθυσμιακής πίεσης στις αγροτικές περιοχές του νότου.
Μια από τις κύριες δραστηριότητες χρήσης γης στα μεσογειακά τοπία είναι οι ποιμενικές δραστηριότητες. Περίπου το ένα πέμπτο της ευρωπαϊκής γεωργικής γης είναι αφιερωμένο στην εκτεταμένη βόσκηση ζώων, με την πλειονότητα να βρίσκεται στη νότια μεσογειακή Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένων των Βαλκανίων. Επιπλέον, το 80% των κοπαδιών αιγοπροβάτων της Ευρώπης βρίσκεται στην Ισπανία, την Ιταλία, την Ελλάδα και τη νότια Γαλλία. Η βόσκηση θεωρείται σημαντικός παράγοντας αλλαγής του τοπίου που σχετίζεται άμεσα με τις ανθρώπινες δραστηριότητες, ιδίως στις μεσογειακές περιοχές. Πρόσφατα, εμφανίστηκαν σημαντικές αλλαγές στα παραδοσιακά συστήματα κτηνοτροφίας της Ελλάδας, οι οποίες σχετίζονται κυρίως με τη μείωση του αριθμού των κοπαδιών ζώων ελεύθερης βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή). Οι αλλαγές αυτές ακολουθούν την τάση εγκατάλειψης της γης που έχει ήδη αναφερθεί για το ευρωπαϊκό τμήμα της περιοχής της Μεσογείου και συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στις χωροχρονικές μεταβάσεις που συμβαίνουν στις βοσκούμενες περιοχές. Οι μεταβάσεις αυτές παίρνουν τη μορφή επέκτασης των ξυλωδών φυτών σε ανοικτές περιοχές, μετατρέποντας λιβάδια, ανοικτούς θαμνώνες, δασοβοσκότοπους και εγκαταλελειμμένες γεωργικές περιοχές, σε δάση ή πυκνούς θαμνώνες.
Η μελέτη της αλλαγής της χρήσης γης/κάλυψης γης παρέχει μια σημαντική πτυχή για την κατανόηση της ιστορίας των χωροχρονικών προτύπων μετάβασης, που προέρχονται από τις αλλαγές του τοπίου. Τα χωροχρονικά πρότυπα μετάβασης παράγουν χρήσιμα δεδομένα για τη μελέτη της επίδρασης των φυσικών και κοινωνικοοικονομικών αλληλεπιδράσεων, των συγκρούσεων χρήσεων γης και των επιρροών στις αλλαγές του τοπίου. Η ανάλυση των χωροχρονικών αλλαγών και μεταβάσεων πραγματοποιείται συνήθως στο περιβάλλον των γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών (GIS), με οπτική φωτοερμηνεία ενός συνόλου χρονοσειρών αεροφωτογραφιών μέσω ψηφιακής επεξεργασίας πολυφασματικών δορυφορικών εικόνων ή πιο πρόσφατα μέσω τεχνικών αναγνώρισης αντικειμένων. Η πρόβλεψη της μελλοντικής εξέλιξης των τύπων και των κάλυψης γης είναι μια αποτελεσματική και αξιόπιστη τεχνική για την αξιολόγηση τόσο των αιτιών όσο και της σημασίας των παρελθουσών και σημερινών συνθηκών, συνήθως υπό μελλοντικά σενάρια.
Οι χωροχρονικές αλλαγές κατά τις προηγούμενες δεκαετίες στα βοσκημένα μεσογειακά τοπία έχουν λάβει τη μορφή της εισβολής ξυλωδών φυτών σε ανοικτές περιοχές (π.χ. λιβάδια, ανοικτοί θαμνώνες, δασοπονικές περιοχές), μεταβάλλοντας τη δομή και την ποικιλομορφία τους. Οι δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στους μετασχηματισμούς των τοπίων, προκαλώντας κυρίως την εγκατάλειψη παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, όπως οι κτηνοτροφικές δραστηριότητες, η συγκομιδή ξύλου και οι γεωργικές πρακτικές. Η παρούσα μελέτη είχε ως στόχο να ποσοτικοποιήσει και να αξιολογήσει τις χωροχρονικές αλλαγές σε ένα τυπικό βοσκημένο μεσογειακό τοπίο του όρους Ζήρεια, την περίοδο 1945-2020, και να διερευνήσει την επίδραση αυτών των αλλαγών στη μελλοντική εξέλιξη (2020-2040) των τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Χαρτογραφικό υλικό, όπως εναέριες ορθοφωτογραφίες από το 1945, χάρτες χρήσεων γης του 1960 και πρόσφατες δορυφορικές εικόνες, αποτέλεσαν αντικείμενο επεξεργασίας με το λογισμικό ArcGIS, ενώ για την εκτίμηση των μελλοντικών τάσεων προβολής των τύπων χρήσης/κάλυψης γης, αξιοποιήθηκαν αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης στο πλαίσιο της μοντελοποίησης (μοντέλο CLUE). 

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Για τη μελέτη επιλέχθηκε το όρος Ζήρεια (ή Κυλλήνη), που βρίσκεται στη χερσόνησο της Πελοποννήσου (Νότια Ελλάδα). Το όρος Ζήρεια είναι το δεύτερο ψηλότερο βουνό της Πελοποννήσου και βρίσκεται στο νομό Κορίνθου, 115 χλμ. δυτικά της Αθήνας(''Εικόνα 1''). Η περιοχή μελέτης καλύπτει 39.762 εκτάρια γης όπου κατοικούν 3777 άτομα που ζουν σε 19 κοινότητες-δημοτικές υποδιοικήσεις. Τα υψόμετρα στην περιοχή μελέτης κυμαίνονται από 310 μ. έως 2374 μ., ενώ ένα μεγάλο φαράγγι, που ονομάζεται Φλαμπουρίτσα, χωρίζει το βουνό σε δύο περιοχές, τη "Μικρή" Ζήρεια και τη "Μεγάλη" Ζήρεια. Το όρος Ζήρεια, εκτός από το υψηλότερο σημείο του 2374 μ., έχει άλλες επτά κορυφές πάνω από τα 2000 μ. (τέσσερις στη Μεγάλη και τρεις στη Μικρή Ζήρεια). Οι πολλαπλές κορυφογραμμές που δημιουργούνται από τις κορυφές των βουνών, σε συνδυασμό με τις κοιλάδες και τα οροπέδια, δημιουργούν ένα ιδιαίτερα ποικιλόμορφο ανάγλυφο από λόφους, πεδιάδες, γκρεμούς και φαράγγια. Περισσότερα από τα δύο τρίτα της περιοχής μελέτης αποτελούν μέρος του δικτύου προστατευόμενων περιοχών Natura 2000. Στην περιοχή εντοπίζονται δύο κύριες υδρολογικές λεκάνες, οι οποίες δημιουργούν τη φυσική λίμνη Στυμφαλία (έκταση 15.285 εκτάρια) στα νότια και την τεχνητή λίμνη Δόξα (έκταση 48 εκτάρια) στα δυτικά, οι οποίες επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τις μικροκλιματικές συνθήκες και διευκολύνουν την τουριστική ανάπτυξη της περιοχής. Η λίμνη Στυμφαλία είναι στενά συνδεδεμένη με την ελληνική μυθολογία, και ιδιαίτερα με τους θρυλικούς άθλους του Ηρακλή. Σύμφωνα με τη μυθολογία, η λίμνη ήταν γεμάτη από επιθετικά ανθρωποφάγα στυμφαλικά πτηνά και ο έκτος κόπος του Ηρακλή ήταν να τα εξοντώσει. Το κλίμα είναι θερμό καλοκαιρινό μεσογειακό κλίμα και η μέση ετήσια βροχόπτωση ποικίλλει τα τελευταία 60 χρόνια, από 418 mm (το 1993) έως 1056 mm (το 2005), ενώ η μέση ετήσια θερμοκρασία κυμαίνεται από 12,59 ◦C (ψυχρότερο έτος το 1976) έως 15,55 ◦C (θερμότερο έτος το 2010). Οι κύριες χρήσεις γης της περιοχής είναι δάση, λιβάδια και γεωργικές εκτάσεις. Οι λιβαδικές εκτάσεις περιλαμβάνουν λιβάδια, θαμνώδεις εκτάσεις και δασοπονικές εκτάσεις με λιγότερο από 40% δενδροκάλυψη και βόσκονται από αιγοπρόβατα. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες καλλιέργειες όπως φασόλια, καλαμπόκι, κριθάρι και σιτάρι.

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Σύμφωνα με την επίσημη έκθεση απογραφής που προέρχεται από την Ελληνική Στατιστική Αρχή, η διαχρονική εξέλιξη των κοινωνικοοικονομικών δεδομένων από το 1961 (παλαιότερα διαθέσιμα στοιχεία) μέχρι τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία του 2011, έδειξε ότι τα τελευταία 50 χρόνια, ο συνολικός πληθυσμός, το ενεργό εργατικό δυναμικό και οι εργαζόμενοι στον πρωτογενή οικονομικό τομέα μειώθηκαν ραγδαία ακολουθώντας τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης που έχουν αναφέρει πολλοί ερευνητές για την περιοχή της Μεσογείου. Η ανάλυση της ηλικιακής διάρθρωσης δείχνει γήρανση του πληθυσμού της περιοχής, με το 62% του πληθυσμού να είναι κάτω των 44 ετών το 1961, έναντι 47% το 2011 και τον τοπικό πληθυσμό άνω των 45 ετών να αυξάνεται από 38% σε 53% για την ίδια περίοδο. Τα παραπάνω στοιχεία συνάδουν με την αποδεδειγμένη δημογραφική αλλαγή στην περιοχή της Μεσογείου και τη μετακίνηση του νεότερου κυρίως πληθυσμού από τις αγροτικές περιοχές προς τα αστικά κέντρα. Από τα απογραφικά στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής και του Οργανισμού Πληρωμών και Ελέγχου Κοινοτικών Ενισχύσεων Προσανατολισμού και Εγγυήσεων, σχετικά με τα ιστορικά στοιχεία των μετακινούμενων, προέκυψε ότι ο αριθμός των ζώων βοσκής (κυρίως αιγοπροβάτων) και των εκμεταλλεύσεών τους έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία 50 χρόνια. Ο συνολικός αριθμός των ζώων που βόσκουν μειώθηκε από το 1961 έως το 2011 κατά 38%.

''' 2.3. Αλλαγές στη χρήση γης/κάλυψη γης. Χωροχρονικές μεταβάσεις. '''

Για τις ανάγκες της έρευνας αξιοποιήθηκαν τα ακόλουθα δεδομένα/υλικό:

<blockquote>(α) ψηφιακές ορθοφωτογραφίες του 1945 (χωρική ανάλυση 1m) που ελήφθησαν από το Εθνικό Κτηματολόγιο της Ελλάδας (γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 – ΕΓΣΑ ‘87), </blockquote>
<blockquote>(β) δορυφορικές εικόνες που ελήφθησαν από το πρόγραμμα Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ ‘87), </blockquote>
<blockquote>(γ) χάρτες δασικής βλάστησης και κάλυψης γης για το 1960 (κλίμακα 1:20.000), που ελήφθησαν από το Υπουργείο Γεωργίας σε ψηφιακή μορφή, και</blockquote>
<blockquote>(δ) ψηφιακοί χάρτες Corine Land Cover 2018.</blockquote>

Οι εναέριες ορθοφωτογραφίες από το 1945, καθώς και οι πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth, επεξεργάστηκαν ψηφιακά με τη χρήση του λογισμικού ArcGIS v.10.8.1, για την παραγωγή χαρτών χρήσης/κάλυψης γης για το 1945 και το 2020. Για τον εντοπισμό των διακριτών τύπων χρήσης/κάλυψης γης, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη οριοθέτηση πολυγώνων στο περιβάλλον του ArcGIS. Η επιλεγείσα ανάλυση χρησιμοποίησε ένα σύστημα ταξινόμησης που αποτελείται από οκτώ κατηγορίες τύπων χρήσης/κάλυψης γης και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης LAND USE/LAND COVER της Ελληνικής Δασικής Υπηρεσίας (''Πίνακας Εικόνας 2''). Σύμφωνα με το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης, αναγνωρίστηκαν πολυάριθμα στοιχεία σε εναέριες ορθοφωτογραφίες και εικόνες του Google Earth με τη χρήση κοινών φωτογραφικών κλειδιών (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, μορφή και μέγεθος) και συσχέτιση των επιμέρους χαρακτηριστικών. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στην αναγνώριση των μοτίβων πυκνότητας κάλυψης δέντρων και θάμνων. Η ελάχιστη μονάδα χαρτογράφησης του χάρτη αναφοράς ήταν ένα εκτάριο και η ίδια μονάδα επιλέχθηκε για τις χαρτογραφήσεις του 1945 και του 2020. Η οπτική ερμηνεία υποστηρίχθηκε επίσης από επιτόπιες δειγματοληπτικές επαληθεύσεις από έμπειρους φωτοερμηνευτές εικόνων με καλή γνώση της περιοχής.

''' 2.4. Λογιστική παλινδρόμηση, χάρτες πιθανοτήτων και μελλοντική προβολή. '''

Οι μελλοντικές τάσεις των κύριων τύπων χρήσης/κάλυψης γης προσδιορίστηκαν με αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης, σύμφωνα με τη μεθοδολογική προσέγγιση του πλαισίου μοντελοποίησης CLUE. Σύμφωνα με τη μοντελοποίηση CLUE, μια σειρά από παράγοντες που καθοδηγούν το τοπίο χρησιμοποιήθηκαν ως ανεξάρτητες μεταβλητές στην ανάλυση παλινδρόμησης. Στην παρούσα έρευνα, 20 αντίστοιχες μεταβλητές προσδιορίστηκαν και συλλέχθηκαν με βάση τις φυσιογραφικές και κοινωνικοοικονομικές συνθήκες της περιοχής μελέτης (''Πίνακας Εικόνα 3''). Εκτός από τις ανωτέρω ανεξάρτητες μεταβλητές, ως εξαρτημένες μεταβλητές επιλέχθηκαν οι προσδιορισμένοι κύριοι τύποι χρήσης/κάλυψης γης. Σύμφωνα με τη χωρική ενότητα του μοντέλου CLUE, τόσο οι τύποι χρήσης/κάλυψης γης όσο και οι ανεξάρτητες μεταβλητές μετατράπηκαν σε ψηφιακά αρχεία raster (μορφή ArcGrid) με μέγεθος εικονοστοιχείου 100m. Τα αρχεία raster όλων των εξαρτημένων μεταβλητών και 8 από τις 20 ανεξάρτητες μεταβλητές αποδόθηκαν δυαδικά.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ '''

Οι '''τύποι χρήσης/κάλυψης γης''' που αυξήθηκαν στην περιοχή μελέτης ήταν τα δάση (68%), οι πυκνοί θάμνοι (10%) και οι αστικές περιοχές (41%). Όλοι οι υπόλοιποι τύποι μειώθηκαν, με τις σημαντικότερες αλλαγές να είναι η μείωση των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων (39%), των βοσκοτόπων (27%) και των γεωργικών εκτάσεων (16%). Οι ανοικτοί θαμνώνες μειώθηκαν σε περιορισμένο βαθμό (5%). Η επέκταση των δασών και των πυκνών θαμνώνων, σε βάρος των δασοπονικών περιοχών, των βοσκοτόπων και των γεωργικών περιοχών, κατέδειξε ότι τα τελευταία 75 χρόνια η ξυλώδης βλάστηση στην περιοχή μελέτης αυξήθηκε σημαντικά. Αναλύοντας λεπτομερέστερα τον ετήσιο ρυθμό μεταβολής των τύπων κάλυψης γης, την περίοδο μελέτης 1945-2020, προέκυψε ότι οι σημαντικότερες μεταβολές ήταν η πτωτική τάση των άγονων εκτάσεων, των δασικών εκτάσεων και των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αυξητική τάση των δασικών και αστικών εκτάσεων. Οι γεωργικές εκτάσεις παρουσίασαν σημαντική τάση μείωσης, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή σε σύγκριση με τις χορτολιβαδικές και τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις. Η σταδιακή μετατροπή των δασογεωργικών περιοχών και των χορτολιβαδικών εκτάσεων σε δάσος παρατηρήθηκε στις βόρειες περιοχές μεταξύ των χωριών Φενεός, Ταρσός, Καρυά και Τρίκαλα (''Εικόνα 4''). Το δάσος φάνηκε επίσης να έχει επεκταθεί στη νότια περιοχή κοντά στο χωριό Δροσοπηγή σε βάρος των θαμνώδων εκτάσεων. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις μειώθηκαν με την πάροδο του χρόνου στις περιοχές μελέτης, εκτός από την κεντρική περιοχή ανατολικά του χωριού Γκούρα, όπου εμφανίζεται ένα υψηλότερο υψόμετρο του τοπίου (>1200 m). Οι αλλαγές στις γεωργικές εκτάσεις δεν είχαν έντονο χωροχρονικό προσανατολισμό, γεγονός που υποδηλώνει ότι κάλυπταν ένα ευρύτερο φάσμα εδαφών του τοπίου.

Ο '''πίνακας μεταβάσεων χρήσης/κάλυψης γης''' της περιοχής μελέτης έδειξε ότι μεταξύ 1945 και 2020, το 65,71% του συνολικού τοπίου παρέμεινε αμετάβλητο, ενώ το 34,29% μετατράπηκε σε διαφορετικό τύπο. Στην ''Εικόνα 5'' παρουσιάζεται ο χάρτης των μεταβάσεων στην περιοχή μελέτης. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι επεκτάσεις της δασοπονίας και των δασών εντοπίστηκαν κυρίως στα βόρεια τμήματα της περιοχής μελέτης. Από την άλλη πλευρά, οι επεκτάσεις των θαμνώνων παρατηρήθηκαν κυρίως στο νότιο και κεντρικό τμήμα του τοπίου. Συνολικά, οι μεταβάσεις παρατηρήθηκαν σε όλα τα τμήματα του τοπίου της Ζήρειας, αλλά φαίνεται να είναι πιο εκτεταμένες στα βόρεια τμήματα.

Οι '''απαιτήσεις χρήσεων γης για μια 20ετή περίοδο πρόβλεψης (2020-2040)''', παρουσιάζονται στον πίνακα της ''Εικόνας 6''. Σύμφωνα με την Εικόνα , εάν οι κύριοι παράγοντες αλλαγής (παράγοντες αλλαγής του τοπίου-ανεξάρτητες μεταβλητές) συνεχίσουν να είναι οι ίδιοι μεταξύ 2020 και 2040, τότε τα δάση αναμένεται να αυξηθούν σε ορισμένες περιοχές κατά 15%, ενώ οι χορτολιβαδικές και οι δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις να μειωθούν κατά 11% και 31%, αντίστοιχα.

Από τη χωρική κατανομή των προβλεπόμενων απαιτήσεων χρήσεων γης στους χάρτες πιθανοτήτων (''Εικόνα 7'') προέκυψε ο '''προβλεπόμενος δυνητικός χάρτης''' (''Εικόνα 8'') της χωροχρονικής κατανομής των δασών, των βοσκοτόπων και των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων για την περίοδο 2020-2040. Τα δάση αναμένεται να συνεχίσουν να επεκτείνονται στα βόρεια-βορειοδυτικά τμήματα και πιθανόν να καταλάβουν διάσπαρτες νέες εκτάσεις στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Η προβλεπόμενη μείωση των βοσκοτόπων, από την άλλη πλευρά, πιθανότατα θα αναγκάσει τα εναπομείναντα βοσκοτόπια να περιοριστούν στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Οι δασολιβαδικές εκτάσεις θα συνεχίσουν πιθανότατα να καταλαμβάνουν μικρές, διάσπαρτες περιοχές σε όλο το τοπίο, αλλά με χωρική κατανομή άνισου μεγέθους.

''' 4. ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

Η χωροχρονική ανάλυση της μετάβασης του τοπίου του όρους Ζήρεια έδειξε ότι η ισχυρότερη τάση της εξέλιξης του τοπίου ήταν η επέκταση των ξυλωδών φυτών στις ανοικτές περιοχές και η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων. Μεταξύ των διαφόρων μεταβάσεων κάλυψης γης οι πιο συστηματικές ήταν η επέκταση των δασών έναντι των δασοβοσκότοπων, των ανοικτών θαμνώνων έναντι των πυκνών θαμνώνων και η μείωση των λιβαδιών υπέρ των ανοικτών θαμνώνων και των δασοβοσκότοπων. Η παραπάνω τάση των αλληλεπιδράσεων χρήσεων/κάλυψης γης μπορεί να αποδοθεί κυρίως σε ζητήματα εγκατάλειψης γης που σχετίζονται με τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες. Τα διαθέσιμα στοιχεία έδειξαν ότι οι κοινωνικοοικονομικές αλλαγές κατά τις προηγούμενες δεκαετίες στην περιοχή μελέτης είχαν τη μορφή μείωσης του τοπικού πληθυσμού, πληθυσμιακής γήρανσης και σημαντικής διαχρονικής μείωσης του ποσοστού των εργαζομένων στον πρωτογενή τομέα. Αυτοί οι συγκεκριμένοι τύποι κοινωνικοοικονομικών αλλαγών αναφέρεται ότι συμβαίνουν ιδιαίτερα σε μεσογειακά τοπία, καθώς σχετίζονται άμεσα με την εγκατάλειψη παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, όπως οι παραδοσιακές κτηνοτροφικές δραστηριότητες (συμπεριλαμβανομένης της μετακινούμενης κτηνοτροφίας), η συλλογή προϊόντων ξύλου (π.χ. κάρβουνο και καυσόξυλα) και οι γεωργικές πρακτικές για λιγότερο ευνοϊκές περιοχές (π.χ. καλλιέργειες σε αναβαθμίδες).

Πρόσθετα δεδομένα απογραφής που σχετίζονται με τον αριθμό και τις εκμεταλλεύσεις των ζώων βόσκησης στην περιοχή μελέτης υποστηρίζουν την άποψη ότι η εγκατάλειψη της γης έχει επηρεάσει τις κτηνοτροφικές δραστηριότητες. Πιο συγκεκριμένα, ο αριθμός των ζώων βοσκής μειώθηκε σημαντικά τις προηγούμενες δεκαετίες, ακολουθώντας παρόμοια τάση μεταβολής με τον αριθμό των ατόμων που απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας. Η μελλοντική ανάπτυξη για τα δάση, τα λιβάδια και τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις με βάση το σενάριο των απαιτήσεων χρήσεων γης για το 2040 και τους χάρτες πιθανοτήτων, υπέδειξε ότι τα δάση θα συνεχίσουν πιθανότατα να επεκτείνονται στα βόρεια-βορειοδυτικά τμήματα, προσθέτοντας νέες εκτάσεις διάσπαρτες κυρίως στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Ταυτόχρονα, οι βοσκότοποι και οι δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις θα συνεχίσουν πιθανότατα να μειώνονται σε έκταση, καταλαμβάνοντας εδάφη κυρίως στο κεντρικό τμήμα για τους βοσκότοπους, ή μικρές διάσπαρτες περιοχές γύρω από το τοπίο για τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις. Η αξιολόγηση των διαρθρωτικών εξελίξεων (''Εικόνα 9'') του τοπίου του όρους Ζήρεια από τους προβαλλόμενους χάρτες έδειξε ότι η επέκταση των δασών σε νέες περιοχές θα αυξήσει τη συνολική διασπορά τους και θα δημιουργήσει νέες δασικές άκρες. Τα λιβάδια, από την άλλη πλευρά, εκτός από την κατάληψη μιας μεγάλης και τριών μικρότερων κεντρικών περιοχών στο κέντρο και στο βόρειο-βορειοδυτικό τμήμα της περιοχής μελέτης, πιθανώς θα διατηρήσουν μόνο μικρότερες, κατακερματισμένες και απομονωμένες επιφάνειες γύρω από το τοπίο.

Τα ευρήματα της παρούσας μελέτης συνάδουν με το κοινό πρότυπο επέκτασης της δασικής κάλυψης πάνω από ανοικτές περιοχές σε πολλά μεσογειακά τοπία που υποφέρουν από εγκατάλειψη γης. Η περιβαλλοντική ακεραιότητα, η βιοποικιλότητα και η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να επηρεαστούν θετικά ή αρνητικά από την εγκατάλειψη γης, η οποία μπορεί να ωφελήσει επιπλέον τα δασικά οικοσυστήματα προωθώντας την με ελάχιστο κόστος και σε μεγαλύτερη κλίμακα. Η ανάκαμψη των δασών προωθεί τη δέσμευση άνθρακα, τη μείωση της διάβρωσης και διάφορες άλλες υπηρεσίες οικοσυστημάτων, όπως η ρύθμιση του κλίματος και των υδάτων, η παραγωγή ξύλου και η αναψυχή. Από την άλλη πλευρά, η εγκατάλειψη της γης, ιδίως στην περιοχή της Μεσογείου, έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της βιοποικιλότητας και την απώλεια παραδοσιακών πολιτιστικών τοπίων, ενώ συχνά συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο πυρκαγιών και μειωμένη ροή ποταμών. Το φαινόμενο της εγκατάλειψης γης μπορεί επίσης να συνδεθεί με την απώλεια σημαντικών πολιτιστικών στοιχείων και υπηρεσιών που σχετίζονται με τις παραδοσιακές κτηνοτροφικές δραστηριότητες, όπως τα πολιτιστικά ετερογενή κτηνοτροφικά τοπία, η γαστρονομική κληρονομιά και τα λαογραφικά στοιχεία.

Ο αναπτυξιακός σχεδιασμός πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις χωροχρονικές τάσεις και τις μελλοντικές προβλέψεις των τύπων κάλυψης γης που καταγράφονται στην παρούσα μελέτη. Η επέκταση των δασών σε λιβάδια και δασοκτηνοτροφικές περιοχές, εκτός από τις περιβαλλοντικές και πολιτιστικές επιπτώσεις, θα έχει έντονα αρνητικές επιπτώσεις στο μέλλον της βιώσιμης ανάπτυξης της κτηνοτροφίας στην περιοχή μελέτης. Οι βοσκότοποι και οι δασοβοσκότοποι θεωρούνται σημαντικοί φυσικοί πόροι και η αναφερόμενη κατάσταση απειλής θα μπορούσε να έχει επιζήμια επίδραση στη διατήρηση της οικολογικής ακεραιότητας και των κοινωνικών οφελών που αναμένουν οι άνθρωποι από τα κτηνοτροφικά τοπία.

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T15:55:04Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Identifying the Spatiotemporal Transitions and Future Development of a Grazed Mediterranean Landscape of South Greece''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, A. Stergiou, G. Chrysanthopoulou

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 2141. https://www.mdpi.com/1972182''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' εγκατάλειψη γης, κτηνοτροφικές δραστηριότητες, επέκταση δασών, μείωση βοσκοτόπων, πλαίσιο μοντελοποίησης CLUE, λογιστική παλινδρόμηση

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:GOULA 3 1 Location fo Study Area.png | thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Τοποθεσία της περιοχής μελέτης στο όρος Ζήρεια, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 2 Classification scheme of land use.png | thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στην περιοχή μελέτης, Ζήρεια, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 3 Independent Variables.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Τύπος, μονάδες και πηγές δεδομένων των ανεξάρτητων μεταβλητών που χρησιμοποιήθηκαν στις αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης για τη μοντελοποίηση μελλοντικών προβλέψεων των αλλαγών στις χρήσεις γης στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 4 Spatiotemporal Distribution 1945-2020.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Χωροχρονική κατανομή των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στην περιοχή μελέτης για ολόκληρη την περίοδο (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 5 Land Use Land Cover 1945-2020.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χάρτης μεταβάσεων χρήσεων γης/κάλυψης γης (1945-2020) της περιοχής μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 6 Rate of Change Forest grassland etc.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Κατανομή της έκτασης και ρυθμός μεταβολής των δασών, των βοσκοτόπων και των δασοκτηνοτροφικών εκτάσεων στην περιοχή μελέτης για την περίοδο προβολής 2020-2040, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 7 Future Probability Maps.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' '' Χάρτες πιθανοτήτων μελλοντικής εμφάνισης δασών, λιβαδιών και δασοκτηνοτροφικών εκτάσεων στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 7 Predicted Potential Map.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Προβλεπόμενος δυνητικός χάρτης της χωροχρονικής κατανομής των δασών (πράσινο χρώμα), των βοσκοτόπων (κίτρινο χρώμα) και των δασικο-κτηνοτροφικών εκτάσεων (κόκκινο χρώμα) για την περίοδο 2020-2040 στην περιοχή μελέτης, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

[[Αρχείο:GOULA 3 8 Landscape Metric Evaluation.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Αξιολόγηση των μετρικών τοπίου για τα δάση (FO), τα λιβάδια (GR) και τις δασοκτηνοτροφικές περιοχές (SI) στο τοπίο του όρους Ζήρεια για την περίοδο 2020-2040, Ελλάδα, πηγή: [https://www.mdpi.com/1972182] '' ]]

Οι χωροχρονικές αλλαγές κατά τις προηγούμενες δεκαετίες στα βοσκημένα μεσογειακά τοπία έχουν λάβει τη μορφή της εισβολής ξυλωδών φυτών σε ανοικτές περιοχές (π.χ. λιβάδια, ανοικτοί θαμνώνες, δασοπονικές περιοχές), μεταβάλλοντας τη δομή και την ποικιλομορφία τους. Οι δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στους μετασχηματισμούς των τοπίων, προκαλώντας κυρίως την εγκατάλειψη παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, όπως οι κτηνοτροφικές δραστηριότητες, η συγκομιδή ξύλου και οι γεωργικές πρακτικές. Η παρούσα μελέτη είχε ως στόχο να ποσοτικοποιήσει και να αξιολογήσει τις χωροχρονικές αλλαγές σε ένα τυπικό βοσκημένο μεσογειακό τοπίο του όρους Ζήρεια, την περίοδο 1945-2020, και να διερευνήσει την επίδραση αυτών των αλλαγών στη μελλοντική εξέλιξη (2020-2040) των τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Χαρτογραφικό υλικό, όπως εναέριες ορθοφωτογραφίες από το 1945, χάρτες χρήσεων γης του 1960 και πρόσφατες δορυφορικές εικόνες, αποτέλεσαν αντικείμενο επεξεργασίας με το λογισμικό ArcGIS, ενώ για την εκτίμηση των μελλοντικών τάσεων προβολής των τύπων χρήσης/κάλυψης γης, αξιοποιήθηκαν αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης στο πλαίσιο της μοντελοποίησης (μοντέλο CLUE). 

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Για τη μελέτη επιλέχθηκε το όρος Ζήρεια (ή Κυλλήνη), που βρίσκεται στη χερσόνησο της Πελοποννήσου (Νότια Ελλάδα). Το όρος Ζήρεια είναι το δεύτερο ψηλότερο βουνό της Πελοποννήσου και βρίσκεται στο νομό Κορίνθου, 115 χλμ. δυτικά της Αθήνας(''Εικόνα 1''). Η περιοχή μελέτης καλύπτει 39.762 εκτάρια γης όπου κατοικούν 3777 άτομα που ζουν σε 19 κοινότητες-δημοτικές υποδιοικήσεις. Τα υψόμετρα στην περιοχή μελέτης κυμαίνονται από 310 μ. έως 2374 μ., ενώ ένα μεγάλο φαράγγι, που ονομάζεται Φλαμπουρίτσα, χωρίζει το βουνό σε δύο περιοχές, τη "Μικρή" Ζήρεια και τη "Μεγάλη" Ζήρεια. Το όρος Ζήρεια, εκτός από το υψηλότερο σημείο του 2374 μ., έχει άλλες επτά κορυφές πάνω από τα 2000 μ. (τέσσερις στη Μεγάλη και τρεις στη Μικρή Ζήρεια). Οι πολλαπλές κορυφογραμμές που δημιουργούνται από τις κορυφές των βουνών, σε συνδυασμό με τις κοιλάδες και τα οροπέδια, δημιουργούν ένα ιδιαίτερα ποικιλόμορφο ανάγλυφο από λόφους, πεδιάδες, γκρεμούς και φαράγγια. Περισσότερα από τα δύο τρίτα της περιοχής μελέτης αποτελούν μέρος του δικτύου προστατευόμενων περιοχών Natura 2000. Στην περιοχή εντοπίζονται δύο κύριες υδρολογικές λεκάνες, οι οποίες δημιουργούν τη φυσική λίμνη Στυμφαλία (έκταση 15.285 εκτάρια) στα νότια και την τεχνητή λίμνη Δόξα (έκταση 48 εκτάρια) στα δυτικά, οι οποίες επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τις μικροκλιματικές συνθήκες και διευκολύνουν την τουριστική ανάπτυξη της περιοχής. Η λίμνη Στυμφαλία είναι στενά συνδεδεμένη με την ελληνική μυθολογία, και ιδιαίτερα με τους θρυλικούς άθλους του Ηρακλή. Σύμφωνα με τη μυθολογία, η λίμνη ήταν γεμάτη από επιθετικά ανθρωποφάγα στυμφαλικά πτηνά και ο έκτος κόπος του Ηρακλή ήταν να τα εξοντώσει. Το κλίμα είναι θερμό καλοκαιρινό μεσογειακό κλίμα και η μέση ετήσια βροχόπτωση ποικίλλει τα τελευταία 60 χρόνια, από 418 mm (το 1993) έως 1056 mm (το 2005), ενώ η μέση ετήσια θερμοκρασία κυμαίνεται από 12,59 ◦C (ψυχρότερο έτος το 1976) έως 15,55 ◦C (θερμότερο έτος το 2010). Οι κύριες χρήσεις γης της περιοχής είναι δάση, λιβάδια και γεωργικές εκτάσεις. Οι λιβαδικές εκτάσεις περιλαμβάνουν λιβάδια, θαμνώδεις εκτάσεις και δασοπονικές εκτάσεις με λιγότερο από 40% δενδροκάλυψη και βόσκονται από αιγοπρόβατα. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες καλλιέργειες όπως φασόλια, καλαμπόκι, κριθάρι και σιτάρι.

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Σύμφωνα με την επίσημη έκθεση απογραφής που προέρχεται από την Ελληνική Στατιστική Αρχή, η διαχρονική εξέλιξη των κοινωνικοοικονομικών δεδομένων από το 1961 (παλαιότερα διαθέσιμα στοιχεία) μέχρι τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία του 2011, έδειξε ότι τα τελευταία 50 χρόνια, ο συνολικός πληθυσμός, το ενεργό εργατικό δυναμικό και οι εργαζόμενοι στον πρωτογενή οικονομικό τομέα μειώθηκαν ραγδαία ακολουθώντας τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης που έχουν αναφέρει πολλοί ερευνητές για την περιοχή της Μεσογείου. Η ανάλυση της ηλικιακής διάρθρωσης δείχνει γήρανση του πληθυσμού της περιοχής, με το 62% του πληθυσμού να είναι κάτω των 44 ετών το 1961, έναντι 47% το 2011 και τον τοπικό πληθυσμό άνω των 45 ετών να αυξάνεται από 38% σε 53% για την ίδια περίοδο. Τα παραπάνω στοιχεία συνάδουν με την αποδεδειγμένη δημογραφική αλλαγή στην περιοχή της Μεσογείου και τη μετακίνηση του νεότερου κυρίως πληθυσμού από τις αγροτικές περιοχές προς τα αστικά κέντρα. Από τα απογραφικά στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής και του Οργανισμού Πληρωμών και Ελέγχου Κοινοτικών Ενισχύσεων Προσανατολισμού και Εγγυήσεων, σχετικά με τα ιστορικά στοιχεία των μετακινούμενων, προέκυψε ότι ο αριθμός των ζώων βοσκής (κυρίως αιγοπροβάτων) και των εκμεταλλεύσεών τους έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία 50 χρόνια. Ο συνολικός αριθμός των ζώων που βόσκουν μειώθηκε από το 1961 έως το 2011 κατά 38%.

''' 2.3. Αλλαγές στη χρήση γης/κάλυψη γης. Χωροχρονικές μεταβάσεις. '''

Για τις ανάγκες της έρευνας αξιοποιήθηκαν τα ακόλουθα δεδομένα/υλικό:

<blockquote>(α) ψηφιακές ορθοφωτογραφίες του 1945 (χωρική ανάλυση 1m) που ελήφθησαν από το Εθνικό Κτηματολόγιο της Ελλάδας (γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 – ΕΓΣΑ ‘87), </blockquote>
<blockquote>(β) δορυφορικές εικόνες που ελήφθησαν από το πρόγραμμα Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ ‘87), </blockquote>
<blockquote>(γ) χάρτες δασικής βλάστησης και κάλυψης γης για το 1960 (κλίμακα 1:20.000), που ελήφθησαν από το Υπουργείο Γεωργίας σε ψηφιακή μορφή, και</blockquote>
<blockquote>(δ) ψηφιακοί χάρτες Corine Land Cover 2018.</blockquote>

Οι εναέριες ορθοφωτογραφίες από το 1945, καθώς και οι πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth, επεξεργάστηκαν ψηφιακά με τη χρήση του λογισμικού ArcGIS v.10.8.1, για την παραγωγή χαρτών χρήσης/κάλυψης γης για το 1945 και το 2020. Για τον εντοπισμό των διακριτών τύπων χρήσης/κάλυψης γης, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη οριοθέτηση πολυγώνων στο περιβάλλον του ArcGIS. Η επιλεγείσα ανάλυση χρησιμοποίησε ένα σύστημα ταξινόμησης που αποτελείται από οκτώ κατηγορίες τύπων χρήσης/κάλυψης γης και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης LAND USE/LAND COVER της Ελληνικής Δασικής Υπηρεσίας (''Πίνακας Εικόνας 2''). Σύμφωνα με το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης, αναγνωρίστηκαν πολυάριθμα στοιχεία σε εναέριες ορθοφωτογραφίες και εικόνες του Google Earth με τη χρήση κοινών φωτογραφικών κλειδιών (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, μορφή και μέγεθος) και συσχέτιση των επιμέρους χαρακτηριστικών. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στην αναγνώριση των μοτίβων πυκνότητας κάλυψης δέντρων και θάμνων. Η ελάχιστη μονάδα χαρτογράφησης του χάρτη αναφοράς ήταν ένα εκτάριο και η ίδια μονάδα επιλέχθηκε για τις χαρτογραφήσεις του 1945 και του 2020. Η οπτική ερμηνεία υποστηρίχθηκε επίσης από επιτόπιες δειγματοληπτικές επαληθεύσεις από έμπειρους φωτοερμηνευτές εικόνων με καλή γνώση της περιοχής.

''' 2.4. Λογιστική παλινδρόμηση, χάρτες πιθανοτήτων και μελλοντική προβολή. '''

Οι μελλοντικές τάσεις των κύριων τύπων χρήσης/κάλυψης γης προσδιορίστηκαν με αναλύσεις λογιστικής παλινδρόμησης, σύμφωνα με τη μεθοδολογική προσέγγιση του πλαισίου μοντελοποίησης CLUE. Σύμφωνα με τη μοντελοποίηση CLUE, μια σειρά από παράγοντες που καθοδηγούν το τοπίο χρησιμοποιήθηκαν ως ανεξάρτητες μεταβλητές στην ανάλυση παλινδρόμησης. Στην παρούσα έρευνα, 20 αντίστοιχες μεταβλητές προσδιορίστηκαν και συλλέχθηκαν με βάση τις φυσιογραφικές και κοινωνικοοικονομικές συνθήκες της περιοχής μελέτης (''Πίνακας Εικόνα 3''). Εκτός από τις ανωτέρω ανεξάρτητες μεταβλητές, ως εξαρτημένες μεταβλητές επιλέχθηκαν οι προσδιορισμένοι κύριοι τύποι χρήσης/κάλυψης γης. Σύμφωνα με τη χωρική ενότητα του μοντέλου CLUE, τόσο οι τύποι χρήσης/κάλυψης γης όσο και οι ανεξάρτητες μεταβλητές μετατράπηκαν σε ψηφιακά αρχεία raster (μορφή ArcGrid) με μέγεθος εικονοστοιχείου 100m. Τα αρχεία raster όλων των εξαρτημένων μεταβλητών και 8 από τις 20 ανεξάρτητες μεταβλητές αποδόθηκαν δυαδικά.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ '''

Οι '''τύποι χρήσης/κάλυψης γης''' που αυξήθηκαν στην περιοχή μελέτης ήταν τα δάση (68%), οι πυκνοί θάμνοι (10%) και οι αστικές περιοχές (41%). Όλοι οι υπόλοιποι τύποι μειώθηκαν, με τις σημαντικότερες αλλαγές να είναι η μείωση των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων (39%), των βοσκοτόπων (27%) και των γεωργικών εκτάσεων (16%). Οι ανοικτοί θαμνώνες μειώθηκαν σε περιορισμένο βαθμό (5%). Η επέκταση των δασών και των πυκνών θαμνώνων, σε βάρος των δασοπονικών περιοχών, των βοσκοτόπων και των γεωργικών περιοχών, κατέδειξε ότι τα τελευταία 75 χρόνια η ξυλώδης βλάστηση στην περιοχή μελέτης αυξήθηκε σημαντικά. Αναλύοντας λεπτομερέστερα τον ετήσιο ρυθμό μεταβολής των τύπων κάλυψης γης, την περίοδο μελέτης 1945-2020, προέκυψε ότι οι σημαντικότερες μεταβολές ήταν η πτωτική τάση των άγονων εκτάσεων, των δασικών εκτάσεων και των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αυξητική τάση των δασικών και αστικών εκτάσεων. Οι γεωργικές εκτάσεις παρουσίασαν σημαντική τάση μείωσης, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή σε σύγκριση με τις χορτολιβαδικές και τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις. Η σταδιακή μετατροπή των δασογεωργικών περιοχών και των χορτολιβαδικών εκτάσεων σε δάσος παρατηρήθηκε στις βόρειες περιοχές μεταξύ των χωριών Φενεός, Ταρσός, Καρυά και Τρίκαλα (''Εικόνα 4''). Το δάσος φάνηκε επίσης να έχει επεκταθεί στη νότια περιοχή κοντά στο χωριό Δροσοπηγή σε βάρος των θαμνώδων εκτάσεων. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις μειώθηκαν με την πάροδο του χρόνου στις περιοχές μελέτης, εκτός από την κεντρική περιοχή ανατολικά του χωριού Γκούρα, όπου εμφανίζεται ένα υψηλότερο υψόμετρο του τοπίου (>1200 m). Οι αλλαγές στις γεωργικές εκτάσεις δεν είχαν έντονο χωροχρονικό προσανατολισμό, γεγονός που υποδηλώνει ότι κάλυπταν ένα ευρύτερο φάσμα εδαφών του τοπίου.

Ο '''πίνακας μεταβάσεων χρήσης/κάλυψης γης''' της περιοχής μελέτης έδειξε ότι μεταξύ 1945 και 2020, το 65,71% του συνολικού τοπίου παρέμεινε αμετάβλητο, ενώ το 34,29% μετατράπηκε σε διαφορετικό τύπο. Στην ''Εικόνα 5'' παρουσιάζεται ο χάρτης των μεταβάσεων στην περιοχή μελέτης. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι επεκτάσεις της δασοπονίας και των δασών εντοπίστηκαν κυρίως στα βόρεια τμήματα της περιοχής μελέτης. Από την άλλη πλευρά, οι επεκτάσεις των θαμνώνων παρατηρήθηκαν κυρίως στο νότιο και κεντρικό τμήμα του τοπίου. Συνολικά, οι μεταβάσεις παρατηρήθηκαν σε όλα τα τμήματα του τοπίου της Ζήρειας, αλλά φαίνεται να είναι πιο εκτεταμένες στα βόρεια τμήματα.

Οι '''απαιτήσεις χρήσεων γης για μια 20ετή περίοδο πρόβλεψης (2020-2040)''', παρουσιάζονται στον πίνακα της ''Εικόνας 6''. Σύμφωνα με την Εικόνα , εάν οι κύριοι παράγοντες αλλαγής (παράγοντες αλλαγής του τοπίου-ανεξάρτητες μεταβλητές) συνεχίσουν να είναι οι ίδιοι μεταξύ 2020 και 2040, τότε τα δάση αναμένεται να αυξηθούν σε ορισμένες περιοχές κατά 15%, ενώ οι χορτολιβαδικές και οι δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις να μειωθούν κατά 11% και 31%, αντίστοιχα.

Από τη χωρική κατανομή των προβλεπόμενων απαιτήσεων χρήσεων γης στους χάρτες πιθανοτήτων (''Εικόνα 7'') προέκυψε ο '''προβλεπόμενος δυνητικός χάρτης''' (''Εικόνα 8'') της χωροχρονικής κατανομής των δασών, των βοσκοτόπων και των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων για την περίοδο 2020-2040. Τα δάση αναμένεται να συνεχίσουν να επεκτείνονται στα βόρεια-βορειοδυτικά τμήματα και πιθανόν να καταλάβουν διάσπαρτες νέες εκτάσεις στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Η προβλεπόμενη μείωση των βοσκοτόπων, από την άλλη πλευρά, πιθανότατα θα αναγκάσει τα εναπομείναντα βοσκοτόπια να περιοριστούν στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Οι δασολιβαδικές εκτάσεις θα συνεχίσουν πιθανότατα να καταλαμβάνουν μικρές, διάσπαρτες περιοχές σε όλο το τοπίο, αλλά με χωρική κατανομή άνισου μεγέθους.

''' 4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ '''

Η χωροχρονική ανάλυση της μετάβασης του τοπίου του όρους Ζήρεια έδειξε ότι η ισχυρότερη τάση της εξέλιξης του τοπίου ήταν η επέκταση των ξυλωδών φυτών στις ανοικτές περιοχές και η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων. Μεταξύ των διαφόρων μεταβάσεων κάλυψης γης οι πιο συστηματικές ήταν η επέκταση των δασών έναντι των δασοβοσκότοπων, των ανοικτών θαμνώνων έναντι των πυκνών θαμνώνων και η μείωση των λιβαδιών υπέρ των ανοικτών θαμνώνων και των δασοβοσκότοπων. Η παραπάνω τάση των αλληλεπιδράσεων χρήσεων/κάλυψης γης μπορεί να αποδοθεί κυρίως σε ζητήματα εγκατάλειψης γης που σχετίζονται με τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες. Τα διαθέσιμα στοιχεία έδειξαν ότι οι κοινωνικοοικονομικές αλλαγές κατά τις προηγούμενες δεκαετίες στην περιοχή μελέτης είχαν τη μορφή μείωσης του τοπικού πληθυσμού, πληθυσμιακής γήρανσης και σημαντικής διαχρονικής μείωσης του ποσοστού των εργαζομένων στον πρωτογενή τομέα. Αυτοί οι συγκεκριμένοι τύποι κοινωνικοοικονομικών αλλαγών αναφέρεται ότι συμβαίνουν ιδιαίτερα σε μεσογειακά τοπία, καθώς σχετίζονται άμεσα με την εγκατάλειψη παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, όπως οι παραδοσιακές κτηνοτροφικές δραστηριότητες (συμπεριλαμβανομένης της μετακινούμενης κτηνοτροφίας), η συλλογή προϊόντων ξύλου (π.χ. κάρβουνο και καυσόξυλα) και οι γεωργικές πρακτικές για λιγότερο ευνοϊκές περιοχές (π.χ. καλλιέργειες σε αναβαθμίδες). Πρόσθετα δεδομένα απογραφής που σχετίζονται με τον αριθμό και τις εκμεταλλεύσεις των ζώων βόσκησης στην περιοχή μελέτης υποστηρίζουν την άποψη ότι η εγκατάλειψη της γης έχει επηρεάσει τις κτηνοτροφικές δραστηριότητες. Πιο συγκεκριμένα, ο αριθμός των ζώων βοσκής μειώθηκε σημαντικά τις προηγούμενες δεκαετίες, ακολουθώντας παρόμοια τάση μεταβολής με τον αριθμό των ατόμων που απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας. Η μελλοντική ανάπτυξη για τα δάση, τα λιβάδια και τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις με βάση το σενάριο των απαιτήσεων χρήσεων γης για το 2040 και τους χάρτες πιθανοτήτων, υπέδειξε ότι τα δάση θα συνεχίσουν πιθανότατα να επεκτείνονται στα βόρεια-βορειοδυτικά τμήματα, προσθέτοντας νέες εκτάσεις διάσπαρτες κυρίως στα κεντρικά τμήματα του τοπίου. Ταυτόχρονα, οι βοσκότοποι και οι δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις θα συνεχίσουν πιθανότατα να μειώνονται σε έκταση, καταλαμβάνοντας εδάφη κυρίως στο κεντρικό τμήμα για τους βοσκότοπους, ή μικρές διάσπαρτες περιοχές γύρω από το τοπίο για τις δασοκτηνοτροφικές εκτάσεις. Η αξιολόγηση των διαρθρωτικών εξελίξεων (''Εικόνα 9'') του τοπίου του όρους Ζήρεια από τους προβαλλόμενους χάρτες έδειξε ότι η επέκταση των δασών σε νέες περιοχές θα αυξήσει τη συνολική διασπορά τους και θα δημιουργήσει νέες δασικές άκρες. Τα λιβάδια, από την άλλη πλευρά, εκτός από την κατάληψη μιας μεγάλης και τριών μικρότερων κεντρικών περιοχών στο κέντρο και στο βόρειο-βορειοδυτικό τμήμα της περιοχής μελέτης, πιθανώς θα διατηρήσουν μόνο μικρότερες, κατακερματισμένες και απομονωμένες επιφάνειες γύρω από το τοπίο.

Τα ευρήματα της παρούσας μελέτης συνάδουν με το κοινό πρότυπο επέκτασης της δασικής κάλυψης πάνω από ανοικτές περιοχές σε πολλά μεσογειακά τοπία που υποφέρουν από εγκατάλειψη γης. Η περιβαλλοντική ακεραιότητα, η βιοποικιλότητα και η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να επηρεαστούν θετικά ή αρνητικά από την εγκατάλειψη γης, η οποία μπορεί να ωφελήσει επιπλέον τα δασικά οικοσυστήματα προωθώντας την με ελάχιστο κόστος και σε μεγαλύτερη κλίμακα. Η ανάκαμψη των δασών προωθεί τη δέσμευση άνθρακα, τη μείωση της διάβρωσης και διάφορες άλλες υπηρεσίες οικοσυστημάτων, όπως η ρύθμιση του κλίματος και των υδάτων, η παραγωγή ξύλου και η αναψυχή. Από την άλλη πλευρά, η εγκατάλειψη της γης, ιδίως στην περιοχή της Μεσογείου, έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της βιοποικιλότητας και την απώλεια παραδοσιακών πολιτιστικών τοπίων, ενώ συχνά συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο πυρκαγιών και μειωμένη ροή ποταμών. Το φαινόμενο της εγκατάλειψης γης μπορεί επίσης να συνδεθεί με την απώλεια σημαντικών πολιτιστικών στοιχείων και υπηρεσιών που σχετίζονται με τις παραδοσιακές κτηνοτροφικές δραστηριότητες, όπως τα πολιτιστικά ετερογενή κτηνοτροφικά τοπία, η γαστρονομική κληρονομιά και τα λαογραφικά στοιχεία. Ο αναπτυξιακός σχεδιασμός πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις χωροχρονικές τάσεις και τις μελλοντικές προβλέψεις των τύπων κάλυψης γης που καταγράφονται στην παρούσα μελέτη. Η επέκταση των δασών σε λιβάδια και δασοκτηνοτροφικές περιοχές, εκτός από τις περιβαλλοντικές και πολιτιστικές επιπτώσεις, θα έχει έντονα αρνητικές επιπτώσεις στο μέλλον της βιώσιμης ανάπτυξης της κτηνοτροφίας στην περιοχή μελέτης. Οι βοσκότοποι και οι δασοβοσκότοποι θεωρούνται σημαντικοί φυσικοί πόροι και η αναφερόμενη κατάσταση απειλής θα μπορούσε να έχει επιζήμια επίδραση στη διατήρηση της οικολογικής ακεραιότητας και των κοινωνικών οφελών που αναμένουν οι άνθρωποι από τα κτηνοτροφικά τοπία.

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T15:51:31Z

Goula katerina:

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T14:12:44Z

Goula katerina:

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T14:08:37Z

Goula katerina:

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T14:05:31Z

Goula katerina:

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T13:57:06Z

Goula katerina:

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T13:50:56Z

Goula katerina:

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T13:46:43Z

Goula katerina:

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T13:12:18Z

Goula katerina:

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T13:07:01Z

Goula katerina:

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-12T13:05:06Z

Goula katerina:

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-12T12:59:20Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Spatiotemporal Changes (1945–2020) in a Grazed Landscape of Northern Greece, in Relation to Socioeconomic Changes''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, P. Tsioras , I. Tsividis, S. Palaiochorinos

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 1987. https://doi.org/10.3390/land11111987''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' μεσογειακά τοπία, επέκταση των δασών, μείωση των βοσκοτόπων, εγκατάλειψη γης, παραδοσιακές πρακτικές διαχείρισης, γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών, μετρικές τοπίου

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:Goula 1 Fig 1 Study Areas.png| thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Περιοχή μελέτης και υψομετρικές ζώνες (m, source DEM:Aster v2), Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126] '' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 1 Land Use Classification.png| thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 2 Population.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Πληθυσμιακή εξέλιξη στις πέντε τοπικές κοινότητες της περιοχής μελέτης, μεταξύ 1951 και 2011, βάσει της ΕΛΣΤΑΤ, Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 6 Land Use evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Εξέλιξη των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά μεταξύ 1945 και 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 4 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χωροχρονικές μεταβολές (1945-2020) στις περιοχές χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 3 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Χωροχρονικές μεταβάσεις χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 9 Landscape evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' ''Διαχρονική εξέλιξη του τοπίου του Λαγκαδά σε όρους ποσοστιαίων αυξήσεων, απωλειών, καθαρών αλλαγών και εναλλαγών χρήσεων γης/κάλυψης γης, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 5 Land Use Net Changes.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Καθαρές μεταβολές (προσαυξήσεις-απώλειες, σε εκτάρια) ανά τύπο χρήσης γης/κάλυψης γης και εξεταζόμενη περίοδο μελέτης για το τοπίο του Λαγκαδά, AL: Αροτραίες εκτάσεις, GR: Βοσκότοποι, OS: Ανοιχτοί θαμνώνες, DS: Πυκνοί θαμνώνες, SP: Βοσκότοποι, F: Δάση, B: Άγονες περιοχές, UR: Αστικές περιοχές, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 11 Landscape metrics.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Μετρικές τοπίου για την περιοχή μελέτης μεταξύ 1945 και 2020, Λαγκαδάς, Αθήνα, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

Οι χωροχρονικές μεταβολές των βοσκοτόπων στην Ελλάδα τα τελευταία 75 χρόνια παρομοιάζουν με διάφορα μέρη της βόρειας Μεσογείου, όπου η δασική βλάστηση εισέβαλε σε ανοικτές περιοχές αλλάζοντας τη δομή και την ποικιλομορφία του τοπίου. Αυτές οι μεταβολές του τοπίου επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τις δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που επιδεινώνουν την εγκατάλειψη των παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, συμπεριλαμβανομένης της κτηνοτροφίας και της υλοτομίας. Το άρθρο εξετάζει τις χωροχρονικές αλλαγές όσον αφορά τους τύπους χρήσεων γης/κάλυψης γης σε έναν τυπικό βοσκότοπο στην περιοχή του Λαγκαδά, στη Β. Ελλάδα, την περίοδο 1945-2020 και επιχειρεί να τις συσχετίσει με τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εξέλιξη των βοσκοτόπων. Για την μελέτη της εξέλιξής τους αξιοποιήθηκε χαρτογραφικό υλικό σε διάφορες μορφές, όπως ιστορικά σύνολα δεδομένων (LULC) σε μορφή shapefile (1945, 1960 και 1993), πρόσφατοι χάρτες χρήσεων γης (Corine Land Cover 2018) και δορυφορικές εικόνες (Google Earth από το 2017 έως το 2020), το οποίο αναλύθηκε με λογισμικό γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών και μετρικές τοπίου. Επίσης, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν δεδομένα κοινωνικοοικονομικής απογραφής και αριθμοί ζώων βόσκησης από διαχρονικές εκθέσεις απογραφής των ελληνικών αρχών.

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Η περιοχή μελέτης (τοπίο Λαγκαδά) ανήκει στον Δήμο Λαγκαδά του Νομού Θεσσαλονίκης (βόρεια Ελλάδα) και βρίσκεται 30 χιλιόμετρα ΒΑ από τη δεύτερη μεγαλύτερη μητροπολιτική περιοχή της χώρας, την πόλη της Θεσσαλονίκης (πληθυσμός 1.110.000). Αποτελείται από πέντε δημοτικές υποενότητες (Κολχικό, Εξάλοφος, Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι) που καλύπτουν μια έκταση περίπου 250 km2 , η οποία κυμαίνεται από λιγότερο από 100 μέτρα υψόμετρο στο νότιο μέρος της έως πάνω από 1100 μέτρα υψόμετρο στα βορειοανατολικά της λίμνης Κορώνειας (Εικόνα 1). Η λίμνη Κορώνεια ανήκει στο δίκτυο Natura 2000 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι εξαιρετικά σημαντική για τη διατήρηση της άγριας ζωής και προστατεύεται από τη σύμβαση Ραμσάρ. Η τοπογραφία του τοπίου του Λαγκαδά είναι λοφώδης/ημιορεινή, με ένα μάλλον πυκνό πρότυπο αποστράγγισης. Το κλίμα είναι ημίξηρο έως υπο-υγρό Μεσογειακό, με μέση ετήσια βροχόπτωση περίπου 500 mm και μέση ετήσια θερμοκρασία 11,5 °C. Οι κύριες χρήσεις/κατηγορίες κάλυψης γης είναι θαμνότοποι, γεωργικές εκτάσεις και δάση. Οι θαμνότοποι καλύπτονται κυρίως από Quercus coccifera L. και αποτελούν τόπο βόσκησης για αιγοπρόβατα σχεδόν όλο το χρόνο. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες σπορές και τα δάση κυριαρχούνται από φυλλοβόλες βελανιδιές (π.χ. Quercus pubescens Willd., Quercus frainetto Ten.).

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Η περίοδος μελέτης καλύπτει την περίοδο 1945-2020. Προκειμένου να εξεταστεί η επίδραση των κοινωνικο-οικονομικών αλλαγών (πληθυσμός, στοιχεία απασχόλησης) και των κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων (αριθμός προβάτων, αιγών και βοοειδών) στην εξέλιξη του τοπίου, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν στατιστικά δεδομένα από εθνικές εκθέσεις απογραφής που ανακτήθηκαν από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (διαθέσιμες από το 1951 έως το 2011) και ιστορικά αρχεία, όπως τα πολύτιμα αρχεία της μετακινούμενης κτηνοτροφίας της δεκαετίας του 1950 που αναφέρονται στο έργο του Χατζημιχάλη. Επίσης συλλέχθηκαν και αξιοποιήθηκαν πρόσθετα σχετικά δεδομένα προγενέστερων μελετών σχετικά με τη διαχείριση των δασών, όπως στις περιπτώσεις των προγραμμάτων αναδάσωσης και της παραγωγής ξυλάνθρακα και καυσόξυλων.

''' 2.3. Συλλογή δεδομένων και αλλαγές στη χρήση/κάλυψη γης '''

Στο πλαίσιο της έρευνας αξιοποιήθηκαν, ως χαρτογραφικό υλικό, ιστορικά αρχεία των δεδομένων LULC της περιοχής μελέτης για τα έτη 1945, 1960 και 1993 σε μορφή shapefile, με γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 (ΕΓΣΑ '87). Τα δεδομένα αυτά αντλήθηκαν από:

<blockquote>α) προγενένεστερο ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα ([https://cordis.europa.eu/project/id/EVK2-CT-2000-00091 GeoRange-Geomatics in the assessment and sustainable management of Mediterranean rangelands]), </blockquote>
<blockquote>β) ψηφιακούς χάρτες του Corine Land Cover 2018 (επαναπροβολή στο ΕΓΣΑ '87), και </blockquote>
<blockquote>γ) δορυφορικές εικόνες του προγράμματος Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ '87). </blockquote>

Τα ιστορικά δεδομένα του 1945, του 1960 και του 1993 δέχθηκαν εκ νέου επεξεργασία μέσω του λογισμικού ArcGIS® (ver.10.8.1, ESRI Inc., Redlands, CA, USA), προκειμένου να μειωθεί ο αρχικός αριθμός των τύπων χρήσης/κάλυψης γης σε αυτούς που απαιτούνται από το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης για περαιτέρω ανάλυση. Πιο συγκεκριμένα, το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης δομήθηκε βάσει οκτώ κατηγοριών τύπων χρήσης/κάλυψης γης (Εικόνα 2) και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης που χρησιμοποιείται από την Ελληνική Δασική Υπηρεσία. Για τον προσδιορισμό των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 2020, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη ψηφιοποίηση των αντίστοιχων πολυγώνων σε πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth. Η οπτική φωτοερμηνεία των διαφόρων χαρακτηριστικών στις δορυφορικές εικόνες βασίστηκε σε τυποποιημένα φωτογραφικά κλειδιά (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, σχήμα και μέγεθος) και συσχέτιση των χαρακτηριστικών για την αναγνώριση των διαφόρων τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Τα πιο πρόσφατα ιστορικά δεδομένα του 1993 χρησιμοποιήθηκαν ως σημείο αναφοράς και καθοδήγησαν τη φωτοερμηνεία του 2020.

''' 2.4. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Η χωροχρονική ανάλυση των μεταβάσεων του τοπίου στην περιοχή μελέτης, καθώς και των διαχρονικών μεταβάσεων όλων των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 1945 έως το 2020, πραγματοποιήθηκε αξιοποιώντας μία κοινή μέθοδο μεταταξινόμησης για ανίχνευση αλλαγών μεταξύ των διαφορετικών ημερομηνιών της περιόδου μελέτης. Η χρήση της μεταταξινόμησης είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός matrix αλλαγών χρήσεων/καλύψεων γης, το οποίο υπολογίστηκε με τη χρήση εντολών επικάλυψης στο λογισμικό του ArcGIS© για όλες τις χρονικές περιόδους. Επιπλέον, δημιουργήθηκε ένας σχετικός χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης χρήσεων/καλύψεων γης. Οι πίνακες μετάβασης επέτρεψαν στην ανάλυση των αλλαγών να συμπεριλάβει πρόσθετες συνιστώσες της αλλαγής, όπως κέρδη και απώλειες γης, καθαρές αλλαγές, συνολικές αλλαγές, και εναλλαγές.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ & ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

''' 3.1. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Ο συνολικός πληθυσμός των πέντε τοπικών κοινοτήτων μειώθηκε κατά 18% μεταξύ 1945 και 2011 (Εικόνα 3). Στη διάρκεια της περιόδου μελέτης, ο τοπικός πληθυσμός έφτασε στην κορύφωσή του το 1961, ενδεχομένως λόγω του ότι εκείνη την περίοδο οι κάτοικοι της περιοχής είχαν επιστρέψει πλήρως στα χωριά τους μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου (1940-1945) και του ελληνικού εμφυλίου πολέμου (1945-1949). Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, η εξέλιξη του τοπικού πληθυσμού, από την ανώτατη τιμή του (1961) μέχρι το έτος με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της απογραφής (2011), παρουσίασε μείωση κατά 27%. Η μείωση ήταν εντονότερη στα χωριά Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι, τα οποία βρίσκονται σε ημιορεινά και ορεινά τμήματα της περιοχής μελέτης.
Όσον αφορά την ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού, παρατηρήθηκε ότι το ποσοστό του πληθυσμού με ηλικία έως 44 ετών μειώθηκε από 76 σε 44%, ενώ το ποσοστό του τοπικού πληθυσμού με ηλικία άνω των 45 ετών αυξήθηκε από 24 σε 56%, για την ίδια περίοδο. Η αλλαγή αυτή εμφανίστηκε σε όλες τις κοινότητες του χωριού, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή στο χωριό Κολχικό, το οποίο βρίσκεται στην πεδινή περιοχή του τοπίου.
Όσον αφορά τις εκθέσεις απογραφής απασχόλησης της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, παρατηρήθηκε ότι το 1961, το 94% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας (γεωργία, κτηνοτροφία, δασοκομία), ενώ το ποσοστό αυτό μειώθηκε περισσότερο από τρεις φορές (30%) το 2011. Ομοίως, κατά τη διάρκεια της υπό μελέτη περιόδου, το συνολικό ενεργό εργατικό δυναμικό των πέντε χωριών μειώθηκε κατά 69%, γεγονός που δείχνει ότι ο αριθμός των συνταξιούχων ή των επίσημα ανέργων στα χωριά αυτά αυξάνεται.
Όλα τα παραπάνω στοιχεία συμφωνούν με τη γενική τάση που περιγράφεται για την περιοχή της βόρειας Μεσογείου ότι η δημογραφική αλλαγή συνίσταται στη μετακίνηση του πληθυσμού από τα χωριά προς τα αστικά κέντρα και ότι η μετακίνηση αυτή αφορά κυρίως τις νεότερες ηλικιακές ομάδες. Η αλλαγή αυτή έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού και τη διαφοροποίηση των τρόπων και των τεχνικών διαχείρισης των παραδοσιακών χρήσεων γης, προκαλώντας την εγκατάλειψη της γης. Η μεγάλη μείωση του αριθμού των ατόμων που απασχολούνται στον πρωτογενή τομέα, σε συνδυασμό με την έλλειψη νέων και παραγωγικών ανθρώπων στην περιοχή, είχε άμεσες επιπτώσεις στη γεωργία (π.χ. απώλεια της παραδοσιακής μορφής γεωργίας σε αναβαθμίδες) και στη δασοκομία, καθώς και στο σύστημα κτηνοτροφίας της περιοχής.
Επιπλέον, παρατηρήθηκε μείωση της εφαρμογής υπερεκτατικής/εκτατικής κτηνοτροφίας, ενώ η οικιακή κτηνοτροφία αυξήθηκε μόνο σε λίγους αριθμούς ζωικών ειδών, ως αποτέλεσμα της δυσκολίας των ηλικιωμένων να βοσκήσουν τα ζώα μακριά από τα χωριά, ιδίως σε περιοχές με μεγάλο υψόμετρο. Από την άλλη πλευρά, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων στην κτηνοτροφία μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 ανανεώθηκε μετά την κατάρρευση των πρώην κομμουνιστικών χωρών της ανατολικής Ευρώπης στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν φθηνό εργατικό δυναμικό με τη μορφή νέων μεταναστών άρχισε να εργάζεται στις ελληνικές κτηνοτροφικές μονάδες. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η ενίσχυση του εργατικού δυναμικού δεν μπόρεσε να αντιστρέψει τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης, ιδίως στα ορεινά. Επιπλέον, οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ, αρχής γενομένης από τη μεταρρύθμιση MacSharry το 1992) της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσπάθησαν να υποστηρίξουν τον πολυλειτουργικό ρόλο των εκτατικών συστημάτων βόσκησης, αλλά απέτυχαν να αντιμετωπίσουν πρακτικά τις ειδικές ανάγκες των εκτατικών κτηνοτρόφων και να σταματήσουν την εγκατάλειψη της υπαίθρου. 

''' 3.2. Αλλαγές στις χρήσεις/κάλυψη γης '''

Τα αποτελέσματα των μεταβολών χρήσης/κάλυψης γης και του ετήσιου ρυθμού μεταβολής τα τελευταία 75 έτη (1945-2020) παρουσιάζονται στην πίνακα της Εικόνας 4. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, η ξυλώδης βλάστηση στο τοπίο του Λαγκαδά έχει αυξηθεί σημαντικά σε βάρος των ανοικτών εκτάσεων. Συγκεκριμένα, οι τύποι κάλυψης γης που αυξήθηκαν ήταν τα δάση (>100%), οι πυκνές θαμνώδεις εκτάσεις (>80%) και οι αστικές περιοχές (>100%). Αντίθετα, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις και οι ανοικτοί θαμνότοποι μειώθηκαν δραστικά. Οι άγονες εκτάσεις μειώθηκαν επίσης (>70%), αλλά καλύπτουν μόνο ένα περιορισμένο τμήμα της περιοχής μελέτης. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής έδειξε ποικίλες τάσεις για όλους τους τύπους χρήσης/κάλυψης γης που εξετάστηκαν κατά τη διάρκεια της περιόδου μελέτης (η χωροχρονική εξέλιξη των μεταβολών παρουσιάζεται στην Εικόνα 5). Οι σημαντικότερες ήταν η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αύξηση των δασικών εκτάσεων. Η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων ήταν εντονότερη κατά τη δεύτερη (1960-1993) και την τρίτη (1993-2020) περίοδο μελέτης, ως άμεση συνέπεια των διαδικασιών εγκατάλειψης γης που ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τη δεκαετία του 1970. Από την άλλη πλευρά, η αύξηση των δασικών εκτάσεων ήταν πιο ομοιόμορφη σε όλες τις χρονικές περιόδους, με μια πιο απότομη τάση αύξησης να εμφανίζεται κατά την πρώτη περίοδο μελέτης (1945-1960). Η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών εκτάσεων και των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς θαμνώνες παρατηρείται στο κεντρικό και νοτιοανατολικό τμήμα του τοπίου, καθώς και η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών και δασοπονικών εκτάσεων σε δάση στο βόρειο-βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις που διατηρούσαν ευρεία διασπορά μέχρι τη δεκαετία του 1960 μειώθηκαν σημαντικά, ιδίως μετά το 1993, σε μια στενή περιοχή κοντά στο χωριό Κολχικό στα νότια και σε λίγα διάσπαρτα τμήματα στα βόρεια. Αυτή η τάση επέκτασης των δασών και των θαμνώνων και μείωσης των χορτολιβαδικών εκτάσεων συνάδει με μελέτες από την Ελλάδα και άλλες μεσογειακές χώρες, υποδεικνύοντας ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι διαχειριστές γης θα πρέπει να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή σε αυτές τις μοναδικές αλληλεπιδράσεις που αλλάζουν γρήγορα την παραδοσιακή μορφή των μεσογειακών τοπίων. Η επέκταση των δασών δεν αποτελεί απαραίτητα πρόβλημα, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αρχές προσπάθησαν να αυξήσουν τη δασική κάλυψη για να προωθήσουν και να διανείμουν τα οφέλη των οικοσυστημικών υπηρεσιών στις τοπικές κοινότητες, ωστόσο το καθοριστικό στοιχείο είναι η διαχείριση αυτών των πόρων.Οι πιθανές θετικές επιπτώσεις της επέκτασης των δασών περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την αποκατάσταση του εδάφους, την αύξηση της δέσμευσης άνθρακα και την ανακύκλωση των θρεπτικών στοιχείων, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και στην αποκατάσταση του οικοσυστήματος, εάν συνδυαστούν με στοχευμένες πρωτοβουλίες. Αντίθετα, οι αρνητικές επιπτώσεις μπορεί να είναι επιζήμιες, κυρίως με τη μορφή συσσώρευσης μεγάλων ποσοτήτων βιομάζας στις εγκαταλελειμμένες και πιο πυκνοφυτεμένες δασικές περιοχές που αυξάνουν τον κίνδυνο και τη σοβαρότητα των πυρκαγιών, ιδίως στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής. Τέλος, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων σε κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις στην περιοχή αναμένεται να προωθήσει περαιτέρω την επέκταση των δασών, ιδίως πάνω από τις παραδοσιακές γεωργοκτηνοτροφικές περιοχές των τοπίων. Τελικά, αν η τάση αυτή επικρατήσει, θα συνδεθεί με τη μείωση της βιοποικιλότητας και την αλλοίωση των πολιτιστικών αξιών των κτηνοτροφικών τοπίων.

''' 3.3. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Οι χωροχρονικές μεταβάσεις του τοπίου του Λαγκαδά παρουσιάζονται στην Εικόνα 6. Μεταξύ 1945 και 2020, σχεδόν το 52% της περιοχής μελέτης άλλαξε χρήση. Οι σημαντικότερες αλλαγές ήταν η μετατροπή των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς και των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων σε δάση. Ωστόσο, μόνο σε λιγότερο από το 3% του συνολικού τοπίου σημειώθηκε η αντίθετη τάση, όπου τα πυκνά δάση και οι θαμνώδεις εκτάσεις μετατράπηκαν σε ανοικτές εκτάσεις (π.χ. χορτολιβαδικές εκτάσεις, ανοικτές θαμνώδεις εκτάσεις) και οι αρόσιμες εκτάσεις μετατράπηκαν σε χορτολιβαδικές εκτάσεις. Η σημαντικότερη αλλαγή στο τοπίο του Λαγκαδά κατά την περίοδο μελέτης ήταν η εισβολή ξυλωδών φυτών σε ανοικτές εκτάσεις, πιθανώς ως άμεση συνέπεια της μείωσης του αριθμού των ζώων, της συλλογής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα. Η εξάπλωση των ξυλωδών φυτών προκλήθηκε επίσης από τις πρακτικές αναδάσωσης της ελληνικής δασικής υπηρεσίας σε λιβάδια, ανοικτούς θαμνώνες και καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Επιπλέον, ένα σημαντικό μέρος των καλλιεργήσιμων εκτάσεων (περίπου 5% του συνολικού τοπίου) μετατράπηκε σε θαμνότοπους, δασοπονικές εκτάσεις και αστικές περιοχές, υποδηλώνοντας την επίδραση της εγκατάλειψης των παραδοσιακών γεωργικών πρακτικών, τάση που παρατηρήθηκε κυρίως κατά την περίοδο 1993-2020. Ο χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης των τύπων κατά την περίοδο μελέτης έδειξε ότι οι μεταβάσεις από θαμνώνες (από ανοικτούς σε πυκνούς τύπους κάλυψης) παρατηρήθηκαν κυρίως στο κεντρικό και νότιο τμήμα του τοπίου, ενώ οι μεταβάσεις από δασικές εκτάσεις σε δασικές παρατηρήθηκαν στο βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Η πιο ευρέως εμφανής μετάβαση στο τοπίο ήταν η μετάβαση των λιβαδιών σε θαμνώνες, δασοβοσκότοπους και δάση. Συμπερασματικά, αρκετές χωροχρονικές μεταβάσεις σημειώθηκαν σε διάφορους τύπους χρήσης/κάλυψης γης, αλλά οι αλλαγές αυτές δεν ήταν ούτε γραμμικές από τον ένα τύπο στον άλλο ούτε αμοιβαίες σε όλους τους τύπους. Επιπλέον, το μέγεθος των αλλαγών ήταν διαφορετικό μεταξύ των διαφόρων τύπων. Στη διάρκεια όλων των εξεταζόμενων περιόδων, οι σημαντικότερες μεταβολές των καθαρών αξιών παρατηρούνται στα λιβάδια και τα δάση και σε μικρότερο βαθμό στους θαμνώνες (πίνακας Εικόνας 7). Οι καθαρές τιμές μεταβολής στα λιβάδια και τα δάση ήταν υψηλότερες σε σύγκριση με τις τιμές ανταλλαγής τους για το σύνολο της περιόδου μελέτης, υποδεικνύοντας ότι η διαφορά ποσότητας (καθαρή αξία) είναι κατά πολύ σημαντικότερη από τη διαφορά κατανομής τους (τιμή ανταλλαγής). Το τελευταίο υποδηλώνει ότι η καταγεγραμμένη συνολική επέκταση των ξυλωδών φυτών έναντι των ανοικτών εκτάσεων στο τοπίο επικεντρώνεται στις μεταβατικές τάσεις αυτών των δύο τύπων κάλυψης γης. Η καθαρή μεταβολή σε εκτάρια για κάθε τύπο χρήσης/κάλυψης γης, μεταξύ 1945 και 2020, παρουσιάζεται στο σχήμα της Εικόνας 8, ενώ οι διαχρονικές διαφορές στη δομή του τοπίου στον πίνακα της Εικόνας 9. Οι καθαρές μεταβολές υποδεικνύουν ότι οι μεγαλύτερες απώλειες παρατηρήθηκαν στα λιβάδια και τους ανοιχτούς θαμνώνες και οι μεγαλύτερες αυξήσεις στα δάση και τους πυκνούς θαμνώνες. Τέλος, οι διαφορές των τιμών NumP και MPS στις μετρικές τοπίου δείχνουν ότι το τοπίο του Λαγκαδά διαχρονικά γίνεται λιγότερο κατακερματισμένο και επομένως πιο ομοιογενές.

''' 4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ '''

Οι χωροχρονικές μεταβολές στο τοπίο του Λαγκαδά έδειξαν ότι οι χορτολιβαδικές εκτάσεις, οι ανοικτοί θαμνώνες και οι δασοβοσκότοποι μειώθηκαν κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου υπέρ των πυκνών θαμνώνων και των δασών, προκαλώντας σημαντική ελάττωση της ποικιλομορφίας και της ετερογένειας του τοπίου. Κύριοι δημογραφικοί και κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες ήταν η μείωση του τοπικού πληθυσμού, η γήρανση του πληθυσμού και η σημαντική μείωση της απασχόλησης στην πρωτογενή οικονομικό τομέα, με την πάροδο του χρόνου. Οι αλλαγές αυτές συνδυάστηκαν με μειώσεις στον αριθμό των ζώων βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή), της συγκομιδής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα και προσδιορίστηκαν ως οι κύριοι λόγοι για την αλλαγή του τοπίου. Οι βοσκότοποι έχουν γίνει όλο και περισσότερο κατακερματισμένοι και απομονωμένοι με την πάροδο των ετών. Η μελλοντική βιώσιμη κτηνοτροφία στην περιοχή απειλείται σοβαρά από τη συνεχιζόμενη μείωση των λιβαδιών και των ανοικτών θαμνώνων.

[[category:Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων]]
[[category:Παρακολούθηση και εκτίμηση διαχρονικών αλλαγών και εξελίξεων]]
[[category:Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης]]
[[category:Χαρτογράφηση βοσκοτόπων]]
[[Category:Pastures]]

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-11T18:33:52Z

Goula katerina:

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-11T18:32:58Z

Goula katerina:

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T20:31:18Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Spatiotemporal Changes (1945–2020) in a Grazed Landscape of Northern Greece, in Relation to Socioeconomic Changes''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, P. Tsioras , I. Tsividis, S. Palaiochorinos

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 1987. https://doi.org/10.3390/land11111987''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' μεσογειακά τοπία, επέκταση των δασών, μείωση των βοσκοτόπων, εγκατάλειψη γης, παραδοσιακές πρακτικές διαχείρισης, γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών, μετρικές τοπίου

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:Goula 1 Fig 1 Study Areas.png| thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Περιοχή μελέτης και υψομετρικές ζώνες (m, source DEM:Aster v2), Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126] '' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 1 Land Use Classification.png| thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 2 Population.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Πληθυσμιακή εξέλιξη στις πέντε τοπικές κοινότητες της περιοχής μελέτης, μεταξύ 1951 και 2011, βάσει της ΕΛΣΤΑΤ, Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 6 Land Use evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Εξέλιξη των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά μεταξύ 1945 και 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 4 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χωροχρονικές μεταβολές (1945-2020) στις περιοχές χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 3 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Χωροχρονικές μεταβάσεις χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 9 Landscape evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' ''Διαχρονική εξέλιξη του τοπίου του Λαγκαδά σε όρους ποσοστιαίων αυξήσεων, απωλειών, καθαρών αλλαγών και εναλλαγών χρήσεων γης/κάλυψης γης, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 5 Land Use Net Changes.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Καθαρές μεταβολές (προσαυξήσεις-απώλειες, σε εκτάρια) ανά τύπο χρήσης γης/κάλυψης γης και εξεταζόμενη περίοδο μελέτης για το τοπίο του Λαγκαδά, AL: Αροτραίες εκτάσεις, GR: Βοσκότοποι, OS: Ανοιχτοί θαμνώνες, DS: Πυκνοί θαμνώνες, SP: Βοσκότοποι, F: Δάση, B: Άγονες περιοχές, UR: Αστικές περιοχές, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 11 Landscape metrics.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Μετρικές τοπίου για την περιοχή μελέτης μεταξύ 1945 και 2020, Λαγκαδάς, Αθήνα, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

Οι χωροχρονικές μεταβολές των βοσκοτόπων στην Ελλάδα τα τελευταία 75 χρόνια παρομοιάζουν με διάφορα μέρη της βόρειας Μεσογείου, όπου η δασική βλάστηση εισέβαλε σε ανοικτές περιοχές αλλάζοντας τη δομή και την ποικιλομορφία του τοπίου. Αυτές οι μεταβολές του τοπίου επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τις δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που επιδεινώνουν την εγκατάλειψη των παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, συμπεριλαμβανομένης της κτηνοτροφίας και της υλοτομίας. Το άρθρο εξετάζει τις χωροχρονικές αλλαγές όσον αφορά τους τύπους χρήσεων γης/κάλυψης γης σε έναν τυπικό βοσκότοπο στην περιοχή του Λαγκαδά, στη Β. Ελλάδα, την περίοδο 1945-2020 και επιχειρεί να τις συσχετίσει με τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εξέλιξη των βοσκοτόπων. Για την μελέτη της εξέλιξής τους αξιοποιήθηκε χαρτογραφικό υλικό σε διάφορες μορφές, όπως ιστορικά σύνολα δεδομένων (LULC) σε μορφή shapefile (1945, 1960 και 1993), πρόσφατοι χάρτες χρήσεων γης (Corine Land Cover of 2018) και δορυφορικές εικόνες (Google Earth από το 2017 έως το 2020), το οποίο αναλύθηκε με λογισμικό γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών και μετρικές τοπίου. Επίσης, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν δεδομένα κοινωνικοοικονομικής απογραφής και αριθμοί ζώων βόσκησης από διαχρονικές εκθέσεις απογραφής των ελληνικών αρχών.

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Η περιοχή μελέτης (τοπίο Λαγκαδά) ανήκει στον Δήμο Λαγκαδά του Νομού Θεσσαλονίκης (βόρεια Ελλάδα) και βρίσκεται 30 χιλιόμετρα ΒΑ από τη δεύτερη μεγαλύτερη μητροπολιτική περιοχή της χώρας, την πόλη της Θεσσαλονίκης (πληθυσμός 1.110.000). Αποτελείται από πέντε δημοτικές υποενότητες (Κολχικό, Εξάλοφος, Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι) που καλύπτουν μια έκταση περίπου 250 km2 , η οποία κυμαίνεται από λιγότερο από 100 μέτρα υψόμετρο στο νότιο μέρος της έως πάνω από 1100 μέτρα υψόμετρο στα βορειοανατολικά της λίμνης Κορώνειας (Εικόνα 1). Η λίμνη Κορώνεια ανήκει στο δίκτυο Natura 2000 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι εξαιρετικά σημαντική για τη διατήρηση της άγριας ζωής και προστατεύεται από τη σύμβαση Ραμσάρ. Η τοπογραφία του τοπίου του Λαγκαδά είναι λοφώδης/ημιορεινή, με ένα μάλλον πυκνό πρότυπο αποστράγγισης. Το κλίμα είναι ημίξηρο έως υπο-υγρό Μεσογειακό, με μέση ετήσια βροχόπτωση περίπου 500 mm και μέση ετήσια θερμοκρασία 11,5 °C. Οι κύριες χρήσεις/κατηγορίες κάλυψης γης είναι θαμνότοποι, γεωργικές εκτάσεις και δάση. Οι θαμνότοποι καλύπτονται κυρίως από Quercus coccifera L. και αποτελούν τόπο βόσκησης για αιγοπρόβατα σχεδόν όλο το χρόνο. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες σπορές και τα δάση κυριαρχούνται από φυλλοβόλες βελανιδιές (π.χ. Quercus pubescens Willd., Quercus frainetto Ten.).

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Η περίοδος μελέτης καλύπτει την περίοδο 1945-2020. Προκειμένου να εξεταστεί η επίδραση των κοινωνικο-οικονομικών αλλαγών (πληθυσμός, στοιχεία απασχόλησης) και των κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων (αριθμός προβάτων, αιγών και βοοειδών) στην εξέλιξη του τοπίου, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν στατιστικά δεδομένα από εθνικές εκθέσεις απογραφής που ανακτήθηκαν από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (διαθέσιμες από το 1951 έως το 2011) και ιστορικά αρχεία, όπως τα πολύτιμα αρχεία της μετακινούμενης κτηνοτροφίας της δεκαετίας του 1950 που αναφέρονται στο έργο του Χατζημιχάλη. Επίσης συλλέχθηκαν και αξιοποιήθηκαν πρόσθετα σχετικά δεδομένα προγενέστερων μελετών σχετικά με τη διαχείριση των δασών, όπως στις περιπτώσεις των προγραμμάτων αναδάσωσης και της παραγωγής ξυλάνθρακα και καυσόξυλων.

''' 2.3. Συλλογή δεδομένων και αλλαγές στη χρήση/κάλυψη γης '''

Στο πλαίσιο της έρευνας αξιοποιήθηκαν, ως χαρτογραφικό υλικό, ιστορικά αρχεία των δεδομένων LULC της περιοχής μελέτης για τα έτη 1945, 1960 και 1993 σε μορφή shapefile, με γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 (ΕΓΣΑ '87). Τα δεδομένα αυτά αντλήθηκαν από:

<blockquote>α) προγενένεστερο ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα ([https://cordis.europa.eu/project/id/EVK2-CT-2000-00091 GeoRange-Geomatics in the assessment and sustainable management of Mediterranean rangelands]), </blockquote>
<blockquote>β) ψηφιακούς χάρτες του Corine Land Cover 2018 (επαναπροβολή στο ΕΓΣΑ '87), και </blockquote>
<blockquote>γ) δορυφορικές εικόνες του προγράμματος Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ '87). </blockquote>

Τα ιστορικά δεδομένα του 1945, του 1960 και του 1993 δέχθηκαν εκ νέου επεξεργασία μέσω του λογισμικού ArcGIS® (ver.10.8.1, ESRI Inc., Redlands, CA, USA), προκειμένου να μειωθεί ο αρχικός αριθμός των τύπων χρήσης/κάλυψης γης σε αυτούς που απαιτούνται από το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης για περαιτέρω ανάλυση. Πιο συγκεκριμένα, το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης δομήθηκε βάσει οκτώ κατηγοριών τύπων χρήσης/κάλυψης γης (Εικόνα 2) και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης που χρησιμοποιείται από την Ελληνική Δασική Υπηρεσία. Για τον προσδιορισμό των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 2020, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη ψηφιοποίηση των αντίστοιχων πολυγώνων σε πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth. Η οπτική φωτοερμηνεία των διαφόρων χαρακτηριστικών στις δορυφορικές εικόνες βασίστηκε σε τυποποιημένα φωτογραφικά κλειδιά (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, σχήμα και μέγεθος) και συσχέτιση των χαρακτηριστικών για την αναγνώριση των διαφόρων τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Τα πιο πρόσφατα ιστορικά δεδομένα του 1993 χρησιμοποιήθηκαν ως σημείο αναφοράς και καθοδήγησαν τη φωτοερμηνεία του 2020.

''' 2.4. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Η χωροχρονική ανάλυση των μεταβάσεων του τοπίου στην περιοχή μελέτης, καθώς και των διαχρονικών μεταβάσεων όλων των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 1945 έως το 2020, πραγματοποιήθηκε αξιοποιώντας μία κοινή μέθοδο μεταταξινόμησης για ανίχνευση αλλαγών μεταξύ των διαφορετικών ημερομηνιών της περιόδου μελέτης. Η χρήση της μεταταξινόμησης είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός matrix αλλαγών χρήσεων/καλύψεων γης, το οποίο υπολογίστηκε με τη χρήση εντολών επικάλυψης στο λογισμικό του ArcGIS© για όλες τις χρονικές περιόδους. Επιπλέον, δημιουργήθηκε ένας σχετικός χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης χρήσεων/καλύψεων γης. Οι πίνακες μετάβασης επέτρεψαν στην ανάλυση των αλλαγών να συμπεριλάβει πρόσθετες συνιστώσες της αλλαγής, όπως κέρδη και απώλειες γης, καθαρές αλλαγές, συνολικές αλλαγές, και εναλλαγές.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ & ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

''' 3.1. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Ο συνολικός πληθυσμός των πέντε τοπικών κοινοτήτων μειώθηκε κατά 18% μεταξύ 1945 και 2011 (Εικόνα 3). Στη διάρκεια της περιόδου μελέτης, ο τοπικός πληθυσμός έφτασε στην κορύφωσή του το 1961, ενδεχομένως λόγω του ότι εκείνη την περίοδο οι κάτοικοι της περιοχής είχαν επιστρέψει πλήρως στα χωριά τους μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου (1940-1945) και του ελληνικού εμφυλίου πολέμου (1945-1949). Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, η εξέλιξη του τοπικού πληθυσμού, από την ανώτατη τιμή του (1961) μέχρι το έτος με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της απογραφής (2011), παρουσίασε μείωση κατά 27%. Η μείωση ήταν εντονότερη στα χωριά Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι, τα οποία βρίσκονται σε ημιορεινά και ορεινά τμήματα της περιοχής μελέτης.
Όσον αφορά την ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού, παρατηρήθηκε ότι το ποσοστό του πληθυσμού με ηλικία έως 44 ετών μειώθηκε από 76 σε 44%, ενώ το ποσοστό του τοπικού πληθυσμού με ηλικία άνω των 45 ετών αυξήθηκε από 24 σε 56%, για την ίδια περίοδο. Η αλλαγή αυτή εμφανίστηκε σε όλες τις κοινότητες του χωριού, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή στο χωριό Κολχικό, το οποίο βρίσκεται στην πεδινή περιοχή του τοπίου.
Όσον αφορά τις εκθέσεις απογραφής απασχόλησης της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, παρατηρήθηκε ότι το 1961, το 94% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας (γεωργία, κτηνοτροφία, δασοκομία), ενώ το ποσοστό αυτό μειώθηκε περισσότερο από τρεις φορές (30%) το 2011. Ομοίως, κατά τη διάρκεια της υπό μελέτη περιόδου, το συνολικό ενεργό εργατικό δυναμικό των πέντε χωριών μειώθηκε κατά 69%, γεγονός που δείχνει ότι ο αριθμός των συνταξιούχων ή των επίσημα ανέργων στα χωριά αυτά αυξάνεται.
Όλα τα παραπάνω στοιχεία συμφωνούν με τη γενική τάση που περιγράφεται για την περιοχή της βόρειας Μεσογείου ότι η δημογραφική αλλαγή συνίσταται στη μετακίνηση του πληθυσμού από τα χωριά προς τα αστικά κέντρα και ότι η μετακίνηση αυτή αφορά κυρίως τις νεότερες ηλικιακές ομάδες. Η αλλαγή αυτή έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού και τη διαφοροποίηση των τρόπων και των τεχνικών διαχείρισης των παραδοσιακών χρήσεων γης, προκαλώντας την εγκατάλειψη της γης. Η μεγάλη μείωση του αριθμού των ατόμων που απασχολούνται στον πρωτογενή τομέα, σε συνδυασμό με την έλλειψη νέων και παραγωγικών ανθρώπων στην περιοχή, είχε άμεσες επιπτώσεις στη γεωργία (π.χ. απώλεια της παραδοσιακής μορφής γεωργίας σε αναβαθμίδες) και στη δασοκομία, καθώς και στο σύστημα κτηνοτροφίας της περιοχής.
Επιπλέον, παρατηρήθηκε μείωση της εφαρμογής υπερεκτατικής/εκτατικής κτηνοτροφίας, ενώ η οικιακή κτηνοτροφία αυξήθηκε μόνο σε λίγους αριθμούς ζωικών ειδών, ως αποτέλεσμα της δυσκολίας των ηλικιωμένων να βοσκήσουν τα ζώα μακριά από τα χωριά, ιδίως σε περιοχές με μεγάλο υψόμετρο. Από την άλλη πλευρά, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων στην κτηνοτροφία μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 ανανεώθηκε μετά την κατάρρευση των πρώην κομμουνιστικών χωρών της ανατολικής Ευρώπης στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν φθηνό εργατικό δυναμικό με τη μορφή νέων μεταναστών άρχισε να εργάζεται στις ελληνικές κτηνοτροφικές μονάδες. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η ενίσχυση του εργατικού δυναμικού δεν μπόρεσε να αντιστρέψει τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης, ιδίως στα ορεινά. Επιπλέον, οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ, αρχής γενομένης από τη μεταρρύθμιση MacSharry το 1992) της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσπάθησαν να υποστηρίξουν τον πολυλειτουργικό ρόλο των εκτατικών συστημάτων βόσκησης, αλλά απέτυχαν να αντιμετωπίσουν πρακτικά τις ειδικές ανάγκες των εκτατικών κτηνοτρόφων και να σταματήσουν την εγκατάλειψη της υπαίθρου. 

''' 3.2. Αλλαγές στις χρήσεις/κάλυψη γης '''

Τα αποτελέσματα των μεταβολών χρήσης/κάλυψης γης και του ετήσιου ρυθμού μεταβολής τα τελευταία 75 έτη (1945-2020) παρουσιάζονται στην πίνακα της Εικόνας 4. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, η ξυλώδης βλάστηση στο τοπίο του Λαγκαδά έχει αυξηθεί σημαντικά σε βάρος των ανοικτών εκτάσεων. Συγκεκριμένα, οι τύποι κάλυψης γης που αυξήθηκαν ήταν τα δάση (>100%), οι πυκνές θαμνώδεις εκτάσεις (>80%) και οι αστικές περιοχές (>100%). Αντίθετα, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις και οι ανοικτοί θαμνότοποι μειώθηκαν δραστικά. Οι άγονες εκτάσεις μειώθηκαν επίσης (>70%), αλλά καλύπτουν μόνο ένα περιορισμένο τμήμα της περιοχής μελέτης. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής έδειξε ποικίλες τάσεις για όλους τους τύπους χρήσης/κάλυψης γης που εξετάστηκαν κατά τη διάρκεια της περιόδου μελέτης (η χωροχρονική εξέλιξη των μεταβολών παρουσιάζεται στην Εικόνα 5). Οι σημαντικότερες ήταν η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αύξηση των δασικών εκτάσεων. Η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων ήταν εντονότερη κατά τη δεύτερη (1960-1993) και την τρίτη (1993-2020) περίοδο μελέτης, ως άμεση συνέπεια των διαδικασιών εγκατάλειψης γης που ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τη δεκαετία του 1970. Από την άλλη πλευρά, η αύξηση των δασικών εκτάσεων ήταν πιο ομοιόμορφη σε όλες τις χρονικές περιόδους, με μια πιο απότομη τάση αύξησης να εμφανίζεται κατά την πρώτη περίοδο μελέτης (1945-1960). Η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών εκτάσεων και των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς θαμνώνες παρατηρείται στο κεντρικό και νοτιοανατολικό τμήμα του τοπίου, καθώς και η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών και δασοπονικών εκτάσεων σε δάση στο βόρειο-βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις που διατηρούσαν ευρεία διασπορά μέχρι τη δεκαετία του 1960 μειώθηκαν σημαντικά, ιδίως μετά το 1993, σε μια στενή περιοχή κοντά στο χωριό Κολχικό στα νότια και σε λίγα διάσπαρτα τμήματα στα βόρεια. Αυτή η τάση επέκτασης των δασών και των θαμνώνων και μείωσης των χορτολιβαδικών εκτάσεων συνάδει με μελέτες από την Ελλάδα και άλλες μεσογειακές χώρες, υποδεικνύοντας ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι διαχειριστές γης θα πρέπει να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή σε αυτές τις μοναδικές αλληλεπιδράσεις που αλλάζουν γρήγορα την παραδοσιακή μορφή των μεσογειακών τοπίων. Η επέκταση των δασών δεν αποτελεί απαραίτητα πρόβλημα, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αρχές προσπάθησαν να αυξήσουν τη δασική κάλυψη για να προωθήσουν και να διανείμουν τα οφέλη των οικοσυστημικών υπηρεσιών στις τοπικές κοινότητες, ωστόσο το καθοριστικό στοιχείο είναι η διαχείριση αυτών των πόρων.Οι πιθανές θετικές επιπτώσεις της επέκτασης των δασών περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την αποκατάσταση του εδάφους, την αύξηση της δέσμευσης άνθρακα και την ανακύκλωση των θρεπτικών στοιχείων, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και στην αποκατάσταση του οικοσυστήματος, εάν συνδυαστούν με στοχευμένες πρωτοβουλίες. Αντίθετα, οι αρνητικές επιπτώσεις μπορεί να είναι επιζήμιες, κυρίως με τη μορφή συσσώρευσης μεγάλων ποσοτήτων βιομάζας στις εγκαταλελειμμένες και πιο πυκνοφυτεμένες δασικές περιοχές που αυξάνουν τον κίνδυνο και τη σοβαρότητα των πυρκαγιών, ιδίως στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής. Τέλος, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων σε κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις στην περιοχή αναμένεται να προωθήσει περαιτέρω την επέκταση των δασών, ιδίως πάνω από τις παραδοσιακές γεωργοκτηνοτροφικές περιοχές των τοπίων. Τελικά, αν η τάση αυτή επικρατήσει, θα συνδεθεί με τη μείωση της βιοποικιλότητας και την αλλοίωση των πολιτιστικών αξιών των κτηνοτροφικών τοπίων.

''' 3.3. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Οι χωροχρονικές μεταβάσεις του τοπίου του Λαγκαδά παρουσιάζονται στην Εικόνα 6. Μεταξύ 1945 και 2020, σχεδόν το 52% της περιοχής μελέτης άλλαξε χρήση. Οι σημαντικότερες αλλαγές ήταν η μετατροπή των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς και των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων σε δάση. Ωστόσο, μόνο σε λιγότερο από το 3% του συνολικού τοπίου σημειώθηκε η αντίθετη τάση, όπου τα πυκνά δάση και οι θαμνώδεις εκτάσεις μετατράπηκαν σε ανοικτές εκτάσεις (π.χ. χορτολιβαδικές εκτάσεις, ανοικτές θαμνώδεις εκτάσεις) και οι αρόσιμες εκτάσεις μετατράπηκαν σε χορτολιβαδικές εκτάσεις. Η σημαντικότερη αλλαγή στο τοπίο του Λαγκαδά κατά την περίοδο μελέτης ήταν η εισβολή ξυλωδών φυτών σε ανοικτές εκτάσεις, πιθανώς ως άμεση συνέπεια της μείωσης του αριθμού των ζώων, της συλλογής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα. Η εξάπλωση των ξυλωδών φυτών προκλήθηκε επίσης από τις πρακτικές αναδάσωσης της ελληνικής δασικής υπηρεσίας σε λιβάδια, ανοικτούς θαμνώνες και καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Επιπλέον, ένα σημαντικό μέρος των καλλιεργήσιμων εκτάσεων (περίπου 5% του συνολικού τοπίου) μετατράπηκε σε θαμνότοπους, δασοπονικές εκτάσεις και αστικές περιοχές, υποδηλώνοντας την επίδραση της εγκατάλειψης των παραδοσιακών γεωργικών πρακτικών, τάση που παρατηρήθηκε κυρίως κατά την περίοδο 1993-2020. Ο χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης των τύπων κατά την περίοδο μελέτης έδειξε ότι οι μεταβάσεις από θαμνώνες (από ανοικτούς σε πυκνούς τύπους κάλυψης) παρατηρήθηκαν κυρίως στο κεντρικό και νότιο τμήμα του τοπίου, ενώ οι μεταβάσεις από δασικές εκτάσεις σε δασικές παρατηρήθηκαν στο βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Η πιο ευρέως εμφανής μετάβαση στο τοπίο ήταν η μετάβαση των λιβαδιών σε θαμνώνες, δασοβοσκότοπους και δάση. Συμπερασματικά, αρκετές χωροχρονικές μεταβάσεις σημειώθηκαν σε διάφορους τύπους χρήσης/κάλυψης γης, αλλά οι αλλαγές αυτές δεν ήταν ούτε γραμμικές από τον ένα τύπο στον άλλο ούτε αμοιβαίες σε όλους τους τύπους. Επιπλέον, το μέγεθος των αλλαγών ήταν διαφορετικό μεταξύ των διαφόρων τύπων. Στη διάρκεια όλων των εξεταζόμενων περιόδων, οι σημαντικότερες μεταβολές των καθαρών αξιών παρατηρούνται στα λιβάδια και τα δάση και σε μικρότερο βαθμό στους θαμνώνες (πίνακας Εικόνας 7). Οι καθαρές τιμές μεταβολής στα λιβάδια και τα δάση ήταν υψηλότερες σε σύγκριση με τις τιμές ανταλλαγής τους για το σύνολο της περιόδου μελέτης, υποδεικνύοντας ότι η διαφορά ποσότητας (καθαρή αξία) είναι κατά πολύ σημαντικότερη από τη διαφορά κατανομής τους (τιμή ανταλλαγής). Το τελευταίο υποδηλώνει ότι η καταγεγραμμένη συνολική επέκταση των ξυλωδών φυτών έναντι των ανοικτών εκτάσεων στο τοπίο επικεντρώνεται στις μεταβατικές τάσεις αυτών των δύο τύπων κάλυψης γης. Η καθαρή μεταβολή σε εκτάρια για κάθε τύπο χρήσης/κάλυψης γης, μεταξύ 1945 και 2020, παρουσιάζεται στο σχήμα της Εικόνας 8, ενώ οι διαχρονικές διαφορές στη δομή του τοπίου στον πίνακα της Εικόνας 9. Οι καθαρές μεταβολές υποδεικνύουν ότι οι μεγαλύτερες απώλειες παρατηρήθηκαν στα λιβάδια και τους ανοιχτούς θαμνώνες και οι μεγαλύτερες αυξήσεις στα δάση και τους πυκνούς θαμνώνες. Τέλος, οι διαφορές των τιμών NumP και MPS στις μετρικές τοπίου δείχνουν ότι το τοπίο του Λαγκαδά διαχρονικά γίνεται λιγότερο κατακερματισμένο και επομένως πιο ομοιογενές.

''' 4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ '''

Οι χωροχρονικές μεταβολές στο τοπίο του Λαγκαδά έδειξαν ότι οι χορτολιβαδικές εκτάσεις, οι ανοικτοί θαμνώνες και οι δασοβοσκότοποι μειώθηκαν κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου υπέρ των πυκνών θαμνώνων και των δασών, προκαλώντας σημαντική ελάττωση της ποικιλομορφίας και της ετερογένειας του τοπίου. Κύριοι δημογραφικοί και κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες ήταν η μείωση του τοπικού πληθυσμού, η γήρανση του πληθυσμού και η σημαντική μείωση της απασχόλησης στην πρωτογενή οικονομικό τομέα, με την πάροδο του χρόνου. Οι αλλαγές αυτές συνδυάστηκαν με μειώσεις στον αριθμό των ζώων βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή), της συγκομιδής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα και προσδιορίστηκαν ως οι κύριοι λόγοι για την αλλαγή του τοπίου. Οι βοσκότοποι έχουν γίνει όλο και περισσότερο κατακερματισμένοι και απομονωμένοι με την πάροδο των ετών. Η μελλοντική βιώσιμη κτηνοτροφία στην περιοχή απειλείται σοβαρά από τη συνεχιζόμενη μείωση των λιβαδιών και των ανοικτών θαμνώνων.

[[category:Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων]]
[[category:Παρακολούθηση και εκτίμηση διαχρονικών αλλαγών και εξελίξεων]]
[[category:Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης]]
[[category:Χαρτογράφηση βοσκοτόπων]]
[[Category:Pastures]]

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-10T20:27:25Z

Goula katerina:

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-10T20:27:02Z

Goula katerina:

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-10T20:26:13Z

Goula katerina:

Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας

2023-03-10T20:23:44Z

Goula katerina: Νέα σελίδα με ''''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Identifying the Spatiotemporal Transitions and Future Development of a Grazed Mediterranean Landscape of South Greece'' '''Συ...'

Γούλα Κατερίνα

2023-03-10T20:10:58Z

Goula katerina:

[[Ο αντίκτυπος της εγκατάλειψης της μετακινούμενης κτηνοτροφίας στα ψευδοαλπικά λιβάδια της Ελλάδας στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής]]

[[Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές]]

[[Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας]]

[[category:ΔΠΜΣ "Περιβάλλον & Ανάπτυξη" (Μέτσοβο)]]

Γούλα Κατερίνα

2023-03-10T20:10:01Z

Goula katerina:

[[Impact of Transhumant Livestock Grazing Abandonment on Pseudo-Alpine Grasslands in Greece in the Context of Climatic Change]]

[[Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές]]

[[Προσδιορισμός των Xωροχρονικών Mεταβάσεων και της Mελλοντικής Aνάπτυξης ενός Mεσογειακού Βοσκότοπου της Νότιας Ελλάδας]]

[[category:ΔΠΜΣ "Περιβάλλον & Ανάπτυξη" (Μέτσοβο)]]

Αρχείο:GOULA 3 8 Landscape Metric Evaluation.png

2023-03-10T20:02:34Z

Goula katerina:

Αρχείο:GOULA 3 7 Predicted Potential Map.png

2023-03-10T20:02:16Z

Goula katerina:

Αρχείο:GOULA 3 7 Future Probability Maps.png

2023-03-10T20:02:01Z

Goula katerina:

Αρχείο:GOULA 3 6 Rate of Change Forest grassland etc.png

2023-03-10T20:01:43Z

Goula katerina:

Αρχείο:GOULA 3 5 Land Use Land Cover 1945-2020.png

2023-03-10T20:01:32Z

Goula katerina:

Αρχείο:GOULA 3 4 Spatiotemporal Distribution 1945-2020.png

2023-03-10T20:01:02Z

Goula katerina:

Αρχείο:GOULA 3 3 Independent Variables.png

2023-03-10T20:00:34Z

Goula katerina:

Αρχείο:GOULA 3 2 Classification scheme of land use.png

2023-03-10T20:00:24Z

Goula katerina:

Αρχείο:GOULA 3 1 Location fo Study Area.png

2023-03-10T19:59:25Z

Goula katerina:

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T19:28:51Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Spatiotemporal Changes (1945–2020) in a Grazed Landscape of Northern Greece, in Relation to Socioeconomic Changes''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, P. Tsioras , I. Tsividis, S. Palaiochorinos

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 1987. https://doi.org/10.3390/land11111987''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' μεσογειακά τοπία, επέκταση των δασών, μείωση των βοσκοτόπων, εγκατάλειψη γης, παραδοσιακές πρακτικές διαχείρισης, γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών, μετρικές τοπίου

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:Goula 1 Fig 1 Study Areas.png| thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Περιοχή μελέτης και υψομετρικές ζώνες (m, source DEM:Aster v2), Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126] '' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 1 Land Use Classification.png| thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 2 Population.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Πληθυσμιακή εξέλιξη στις πέντε τοπικές κοινότητες της περιοχής μελέτης, μεταξύ 1951 και 2011, βάσει της ΕΛΣΤΑΤ, Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 6 Land Use evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Εξέλιξη των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά μεταξύ 1945 και 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 4 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χωροχρονικές μεταβολές (1945-2020) στις περιοχές χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 3 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Χωροχρονικές μεταβάσεις χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 9 Landscape evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' ''Διαχρονική εξέλιξη του τοπίου του Λαγκαδά σε όρους ποσοστιαίων αυξήσεων, απωλειών, καθαρών αλλαγών και εναλλαγών χρήσεων γης/κάλυψης γης, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 5 Land Use Net Changes.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Καθαρές μεταβολές (προσαυξήσεις-απώλειες, σε εκτάρια) ανά τύπο χρήσης γης/κάλυψης γης και εξεταζόμενη περίοδο μελέτης για το τοπίο του Λαγκαδά, AL: Αροτραίες εκτάσεις, GR: Βοσκότοποι, OS: Ανοιχτοί θαμνώνες, DS: Πυκνοί θαμνώνες, SP: Βοσκότοποι, F: Δάση, B: Άγονες περιοχές, UR: Αστικές περιοχές, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 11 Landscape metrics.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Μετρικές τοπίου για την περιοχή μελέτης μεταξύ 1945 και 2020, Λαγκαδάς, Αθήνα, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

Οι χωροχρονικές μεταβολές των βοσκοτόπων στην Ελλάδα τα τελευταία 75 χρόνια παρομοιάζουν με διάφορα μέρη της βόρειας Μεσογείου, όπου η δασική βλάστηση εισέβαλε σε ανοικτές περιοχές αλλάζοντας τη δομή και την ποικιλομορφία του τοπίου. Αυτές οι μεταβολές του τοπίου επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τις δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που επιδεινώνουν την εγκατάλειψη των παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, συμπεριλαμβανομένης της κτηνοτροφίας και της υλοτομίας. Το άρθρο εξετάζει τις χωροχρονικές αλλαγές όσον αφορά τους τύπους χρήσεων γης/κάλυψης γης σε έναν τυπικό βοσκότοπο στην περιοχή του Λαγκαδά, στη Β. Ελλάδα, την περίοδο 1945-2020 και επιχειρεί να τις συσχετίσει με τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εξέλιξη των βοσκοτόπων. Για την μελέτη της εξέλιξής τους αξιοποιήθηκε χαρτογραφικό υλικό σε διάφορες μορφές, όπως ιστορικά σύνολα δεδομένων (LULC) σε μορφή shapefile (1945, 1960 και 1993), πρόσφατοι χάρτες χρήσεων γης (Corine Land Cover of 2018) και δορυφορικές εικόνες (Google Earth από το 2017 έως το 2020), το οποίο αναλύθηκε με λογισμικό γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών και μετρικές τοπίου. Επίσης, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν δεδομένα κοινωνικοοικονομικής απογραφής και αριθμοί ζώων βόσκησης από διαχρονικές εκθέσεις απογραφής των ελληνικών αρχών.

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Η περιοχή μελέτης (τοπίο Λαγκαδά) ανήκει στον Δήμο Λαγκαδά του Νομού Θεσσαλονίκης (βόρεια Ελλάδα) και βρίσκεται 30 χιλιόμετρα ΒΑ από τη δεύτερη μεγαλύτερη μητροπολιτική περιοχή της χώρας, την πόλη της Θεσσαλονίκης (πληθυσμός 1.110.000). Αποτελείται από πέντε δημοτικές υποενότητες (Κολχικό, Εξάλοφος, Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι) που καλύπτουν μια έκταση περίπου 250 km2 , η οποία κυμαίνεται από λιγότερο από 100 μέτρα υψόμετρο στο νότιο μέρος της έως πάνω από 1100 μέτρα υψόμετρο στα βορειοανατολικά της λίμνης Κορώνειας (Εικόνα 1). Η λίμνη Κορώνεια ανήκει στο δίκτυο Natura 2000 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι εξαιρετικά σημαντική για τη διατήρηση της άγριας ζωής και προστατεύεται από τη σύμβαση Ραμσάρ. Η τοπογραφία του τοπίου του Λαγκαδά είναι λοφώδης/ημιορεινή, με ένα μάλλον πυκνό πρότυπο αποστράγγισης. Το κλίμα είναι ημίξηρο έως υπο-υγρό Μεσογειακό, με μέση ετήσια βροχόπτωση περίπου 500 mm και μέση ετήσια θερμοκρασία 11,5 °C. Οι κύριες χρήσεις/κατηγορίες κάλυψης γης είναι θαμνότοποι, γεωργικές εκτάσεις και δάση. Οι θαμνότοποι καλύπτονται κυρίως από Quercus coccifera L. και αποτελούν τόπο βόσκησης για αιγοπρόβατα σχεδόν όλο το χρόνο. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες σπορές και τα δάση κυριαρχούνται από φυλλοβόλες βελανιδιές (π.χ. Quercus pubescens Willd., Quercus frainetto Ten.).

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Η περίοδος μελέτης καλύπτει την περίοδο 1945-2020. Προκειμένου να εξεταστεί η επίδραση των κοινωνικο-οικονομικών αλλαγών (πληθυσμός, στοιχεία απασχόλησης) και των κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων (αριθμός προβάτων, αιγών και βοοειδών) στην εξέλιξη του τοπίου, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν στατιστικά δεδομένα από εθνικές εκθέσεις απογραφής που ανακτήθηκαν από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (διαθέσιμες από το 1951 έως το 2011) και ιστορικά αρχεία, όπως τα πολύτιμα αρχεία της μετακινούμενης κτηνοτροφίας της δεκαετίας του 1950 που αναφέρονται στο έργο του Χατζημιχάλη. Επίσης συλλέχθηκαν και αξιοποιήθηκαν πρόσθετα σχετικά δεδομένα προγενέστερων μελετών σχετικά με τη διαχείριση των δασών, όπως στις περιπτώσεις των προγραμμάτων αναδάσωσης και της παραγωγής ξυλάνθρακα και καυσόξυλων.

''' 2.3. Συλλογή δεδομένων και αλλαγές στη χρήση/κάλυψη γης '''

Στο πλαίσιο της έρευνας αξιοποιήθηκαν, ως χαρτογραφικό υλικό, ιστορικά αρχεία των δεδομένων LULC της περιοχής μελέτης για τα έτη 1945, 1960 και 1993 σε μορφή shapefile, με γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 (ΕΓΣΑ '87). Τα δεδομένα αυτά αντλήθηκαν από:

<blockquote>α) προγενένεστερο ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα ([https://cordis.europa.eu/project/id/EVK2-CT-2000-00091 GeoRange-Geomatics in the assessment and sustainable management of Mediterranean rangelands]), </blockquote>
<blockquote>β) ψηφιακούς χάρτες του Corine Land Cover 2018 (επαναπροβολή στο ΕΓΣΑ '87), και </blockquote>
<blockquote>γ) δορυφορικές εικόνες του προγράμματος Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ '87). </blockquote>

Τα ιστορικά δεδομένα του 1945, του 1960 και του 1993 δέχθηκαν εκ νέου επεξεργασία μέσω του λογισμικού ArcGIS® (ver.10.8.1, ESRI Inc., Redlands, CA, USA), προκειμένου να μειωθεί ο αρχικός αριθμός των τύπων χρήσης/κάλυψης γης σε αυτούς που απαιτούνται από το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης για περαιτέρω ανάλυση. Πιο συγκεκριμένα, το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης δομήθηκε βάσει οκτώ κατηγοριών τύπων χρήσης/κάλυψης γης (Εικόνα 2) και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης που χρησιμοποιείται από την Ελληνική Δασική Υπηρεσία. Για τον προσδιορισμό των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 2020, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη ψηφιοποίηση των αντίστοιχων πολυγώνων σε πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth. Η οπτική φωτοερμηνεία των διαφόρων χαρακτηριστικών στις δορυφορικές εικόνες βασίστηκε σε τυποποιημένα φωτογραφικά κλειδιά (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, σχήμα και μέγεθος) και συσχέτιση των χαρακτηριστικών για την αναγνώριση των διαφόρων τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Τα πιο πρόσφατα ιστορικά δεδομένα του 1993 χρησιμοποιήθηκαν ως σημείο αναφοράς και καθοδήγησαν τη φωτοερμηνεία του 2020.

''' 2.4. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Η χωροχρονική ανάλυση των μεταβάσεων του τοπίου στην περιοχή μελέτης, καθώς και των διαχρονικών μεταβάσεων όλων των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 1945 έως το 2020, πραγματοποιήθηκε αξιοποιώντας μία κοινή μέθοδο μεταταξινόμησης για ανίχνευση αλλαγών μεταξύ των διαφορετικών ημερομηνιών της περιόδου μελέτης. Η χρήση της μεταταξινόμησης είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός matrix αλλαγών χρήσεων/καλύψεων γης, το οποίο υπολογίστηκε με τη χρήση εντολών επικάλυψης στο λογισμικό του ArcGIS© για όλες τις χρονικές περιόδους. Επιπλέον, δημιουργήθηκε ένας σχετικός χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης χρήσεων/καλύψεων γης. Οι πίνακες μετάβασης επέτρεψαν στην ανάλυση των αλλαγών να συμπεριλάβει πρόσθετες συνιστώσες της αλλαγής, όπως κέρδη και απώλειες γης, καθαρές αλλαγές, συνολικές αλλαγές, και εναλλαγές.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ & ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

''' 3.1. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Ο συνολικός πληθυσμός των πέντε τοπικών κοινοτήτων μειώθηκε κατά 18% μεταξύ 1945 και 2011 (Εικόνα 3). Στη διάρκεια της περιόδου μελέτης, ο τοπικός πληθυσμός έφτασε στην κορύφωσή του το 1961, ενδεχομένως λόγω του ότι εκείνη την περίοδο οι κάτοικοι της περιοχής είχαν επιστρέψει πλήρως στα χωριά τους μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου (1940-1945) και του ελληνικού εμφυλίου πολέμου (1945-1949). Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, η εξέλιξη του τοπικού πληθυσμού, από την ανώτατη τιμή του (1961) μέχρι το έτος με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της απογραφής (2011), παρουσίασε μείωση κατά 27%. Η μείωση ήταν εντονότερη στα χωριά Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι, τα οποία βρίσκονται σε ημιορεινά και ορεινά τμήματα της περιοχής μελέτης.
Όσον αφορά την ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού, παρατηρήθηκε ότι το ποσοστό του πληθυσμού με ηλικία έως 44 ετών μειώθηκε από 76 σε 44%, ενώ το ποσοστό του τοπικού πληθυσμού με ηλικία άνω των 45 ετών αυξήθηκε από 24 σε 56%, για την ίδια περίοδο. Η αλλαγή αυτή εμφανίστηκε σε όλες τις κοινότητες του χωριού, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή στο χωριό Κολχικό, το οποίο βρίσκεται στην πεδινή περιοχή του τοπίου.
Όσον αφορά τις εκθέσεις απογραφής απασχόλησης της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, παρατηρήθηκε ότι το 1961, το 94% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας (γεωργία, κτηνοτροφία, δασοκομία), ενώ το ποσοστό αυτό μειώθηκε περισσότερο από τρεις φορές (30%) το 2011. Ομοίως, κατά τη διάρκεια της υπό μελέτη περιόδου, το συνολικό ενεργό εργατικό δυναμικό των πέντε χωριών μειώθηκε κατά 69%, γεγονός που δείχνει ότι ο αριθμός των συνταξιούχων ή των επίσημα ανέργων στα χωριά αυτά αυξάνεται.
Όλα τα παραπάνω στοιχεία συμφωνούν με τη γενική τάση που περιγράφεται για την περιοχή της βόρειας Μεσογείου ότι η δημογραφική αλλαγή συνίσταται στη μετακίνηση του πληθυσμού από τα χωριά προς τα αστικά κέντρα και ότι η μετακίνηση αυτή αφορά κυρίως τις νεότερες ηλικιακές ομάδες. Η αλλαγή αυτή έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού και τη διαφοροποίηση των τρόπων και των τεχνικών διαχείρισης των παραδοσιακών χρήσεων γης, προκαλώντας την εγκατάλειψη της γης. Η μεγάλη μείωση του αριθμού των ατόμων που απασχολούνται στον πρωτογενή τομέα, σε συνδυασμό με την έλλειψη νέων και παραγωγικών ανθρώπων στην περιοχή, είχε άμεσες επιπτώσεις στη γεωργία (π.χ. απώλεια της παραδοσιακής μορφής γεωργίας σε αναβαθμίδες) και στη δασοκομία, καθώς και στο σύστημα κτηνοτροφίας της περιοχής.
Επιπλέον, παρατηρήθηκε μείωση της εφαρμογής υπερεκτατικής/εκτατικής κτηνοτροφίας, ενώ η οικιακή κτηνοτροφία αυξήθηκε μόνο σε λίγους αριθμούς ζωικών ειδών, ως αποτέλεσμα της δυσκολίας των ηλικιωμένων να βοσκήσουν τα ζώα μακριά από τα χωριά, ιδίως σε περιοχές με μεγάλο υψόμετρο. Από την άλλη πλευρά, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων στην κτηνοτροφία μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 ανανεώθηκε μετά την κατάρρευση των πρώην κομμουνιστικών χωρών της ανατολικής Ευρώπης στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν φθηνό εργατικό δυναμικό με τη μορφή νέων μεταναστών άρχισε να εργάζεται στις ελληνικές κτηνοτροφικές μονάδες. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η ενίσχυση του εργατικού δυναμικού δεν μπόρεσε να αντιστρέψει τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης, ιδίως στα ορεινά. Επιπλέον, οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ, αρχής γενομένης από τη μεταρρύθμιση MacSharry το 1992) της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσπάθησαν να υποστηρίξουν τον πολυλειτουργικό ρόλο των εκτατικών συστημάτων βόσκησης, αλλά απέτυχαν να αντιμετωπίσουν πρακτικά τις ειδικές ανάγκες των εκτατικών κτηνοτρόφων και να σταματήσουν την εγκατάλειψη της υπαίθρου. 

''' 3.2. Αλλαγές στις χρήσεις/κάλυψη γης '''

Τα αποτελέσματα των μεταβολών χρήσης/κάλυψης γης και του ετήσιου ρυθμού μεταβολής τα τελευταία 75 έτη (1945-2020) παρουσιάζονται στην πίνακα της Εικόνας 4. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, η ξυλώδης βλάστηση στο τοπίο του Λαγκαδά έχει αυξηθεί σημαντικά σε βάρος των ανοικτών εκτάσεων. Συγκεκριμένα, οι τύποι κάλυψης γης που αυξήθηκαν ήταν τα δάση (>100%), οι πυκνές θαμνώδεις εκτάσεις (>80%) και οι αστικές περιοχές (>100%). Αντίθετα, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις και οι ανοικτοί θαμνότοποι μειώθηκαν δραστικά. Οι άγονες εκτάσεις μειώθηκαν επίσης (>70%), αλλά καλύπτουν μόνο ένα περιορισμένο τμήμα της περιοχής μελέτης. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής έδειξε ποικίλες τάσεις για όλους τους τύπους χρήσης/κάλυψης γης που εξετάστηκαν κατά τη διάρκεια της περιόδου μελέτης (η χωροχρονική εξέλιξη των μεταβολών παρουσιάζεται στην Εικόνα 5). Οι σημαντικότερες ήταν η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αύξηση των δασικών εκτάσεων. Η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων ήταν εντονότερη κατά τη δεύτερη (1960-1993) και την τρίτη (1993-2020) περίοδο μελέτης, ως άμεση συνέπεια των διαδικασιών εγκατάλειψης γης που ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τη δεκαετία του 1970. Από την άλλη πλευρά, η αύξηση των δασικών εκτάσεων ήταν πιο ομοιόμορφη σε όλες τις χρονικές περιόδους, με μια πιο απότομη τάση αύξησης να εμφανίζεται κατά την πρώτη περίοδο μελέτης (1945-1960). Η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών εκτάσεων και των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς θαμνώνες παρατηρείται στο κεντρικό και νοτιοανατολικό τμήμα του τοπίου, καθώς και η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών και δασοπονικών εκτάσεων σε δάση στο βόρειο-βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις που διατηρούσαν ευρεία διασπορά μέχρι τη δεκαετία του 1960 μειώθηκαν σημαντικά, ιδίως μετά το 1993, σε μια στενή περιοχή κοντά στο χωριό Κολχικό στα νότια και σε λίγα διάσπαρτα τμήματα στα βόρεια. Αυτή η τάση επέκτασης των δασών και των θαμνώνων και μείωσης των χορτολιβαδικών εκτάσεων συνάδει με μελέτες από την Ελλάδα και άλλες μεσογειακές χώρες, υποδεικνύοντας ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι διαχειριστές γης θα πρέπει να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή σε αυτές τις μοναδικές αλληλεπιδράσεις που αλλάζουν γρήγορα την παραδοσιακή μορφή των μεσογειακών τοπίων. Η επέκταση των δασών δεν αποτελεί απαραίτητα πρόβλημα, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αρχές προσπάθησαν να αυξήσουν τη δασική κάλυψη για να προωθήσουν και να διανείμουν τα οφέλη των οικοσυστημικών υπηρεσιών στις τοπικές κοινότητες, ωστόσο το καθοριστικό στοιχείο είναι η διαχείριση αυτών των πόρων.Οι πιθανές θετικές επιπτώσεις της επέκτασης των δασών περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την αποκατάσταση του εδάφους, την αύξηση της δέσμευσης άνθρακα και την ανακύκλωση των θρεπτικών στοιχείων, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και στην αποκατάσταση του οικοσυστήματος, εάν συνδυαστούν με στοχευμένες πρωτοβουλίες. Αντίθετα, οι αρνητικές επιπτώσεις μπορεί να είναι επιζήμιες, κυρίως με τη μορφή συσσώρευσης μεγάλων ποσοτήτων βιομάζας στις εγκαταλελειμμένες και πιο πυκνοφυτεμένες δασικές περιοχές που αυξάνουν τον κίνδυνο και τη σοβαρότητα των πυρκαγιών, ιδίως στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής. Τέλος, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων σε κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις στην περιοχή αναμένεται να προωθήσει περαιτέρω την επέκταση των δασών, ιδίως πάνω από τις παραδοσιακές γεωργοκτηνοτροφικές περιοχές των τοπίων. Τελικά, αν η τάση αυτή επικρατήσει, θα συνδεθεί με τη μείωση της βιοποικιλότητας και την αλλοίωση των πολιτιστικών αξιών των κτηνοτροφικών τοπίων.

''' 3.3. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Οι χωροχρονικές μεταβάσεις του τοπίου του Λαγκαδά παρουσιάζονται στην Εικόνα 6. Μεταξύ 1945 και 2020, σχεδόν το 52% της περιοχής μελέτης άλλαξε χρήση. Οι σημαντικότερες αλλαγές ήταν η μετατροπή των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς και των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων σε δάση. Ωστόσο, μόνο σε λιγότερο από το 3% του συνολικού τοπίου σημειώθηκε η αντίθετη τάση, όπου τα πυκνά δάση και οι θαμνώδεις εκτάσεις μετατράπηκαν σε ανοικτές εκτάσεις (π.χ. χορτολιβαδικές εκτάσεις, ανοικτές θαμνώδεις εκτάσεις) και οι αρόσιμες εκτάσεις μετατράπηκαν σε χορτολιβαδικές εκτάσεις. Η σημαντικότερη αλλαγή στο τοπίο του Λαγκαδά κατά την περίοδο μελέτης ήταν η εισβολή ξυλωδών φυτών σε ανοικτές εκτάσεις, πιθανώς ως άμεση συνέπεια της μείωσης του αριθμού των ζώων, της συλλογής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα. Η εξάπλωση των ξυλωδών φυτών προκλήθηκε επίσης από τις πρακτικές αναδάσωσης της ελληνικής δασικής υπηρεσίας σε λιβάδια, ανοικτούς θαμνώνες και καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Επιπλέον, ένα σημαντικό μέρος των καλλιεργήσιμων εκτάσεων (περίπου 5% του συνολικού τοπίου) μετατράπηκε σε θαμνότοπους, δασοπονικές εκτάσεις και αστικές περιοχές, υποδηλώνοντας την επίδραση της εγκατάλειψης των παραδοσιακών γεωργικών πρακτικών, τάση που παρατηρήθηκε κυρίως κατά την περίοδο 1993-2020. Ο χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης των τύπων κατά την περίοδο μελέτης έδειξε ότι οι μεταβάσεις από θαμνώνες (από ανοικτούς σε πυκνούς τύπους κάλυψης) παρατηρήθηκαν κυρίως στο κεντρικό και νότιο τμήμα του τοπίου, ενώ οι μεταβάσεις από δασικές εκτάσεις σε δασικές παρατηρήθηκαν στο βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Η πιο ευρέως εμφανής μετάβαση στο τοπίο ήταν η μετάβαση των λιβαδιών σε θαμνώνες, δασοβοσκότοπους και δάση. Συμπερασματικά, αρκετές χωροχρονικές μεταβάσεις σημειώθηκαν σε διάφορους τύπους χρήσης/κάλυψης γης, αλλά οι αλλαγές αυτές δεν ήταν ούτε γραμμικές από τον ένα τύπο στον άλλο ούτε αμοιβαίες σε όλους τους τύπους. Επιπλέον, το μέγεθος των αλλαγών ήταν διαφορετικό μεταξύ των διαφόρων τύπων. Στη διάρκεια όλων των εξεταζόμενων περιόδων, οι σημαντικότερες μεταβολές των καθαρών αξιών παρατηρούνται στα λιβάδια και τα δάση και σε μικρότερο βαθμό στους θαμνώνες (πίνακας Εικόνας 7). Οι καθαρές τιμές μεταβολής στα λιβάδια και τα δάση ήταν υψηλότερες σε σύγκριση με τις τιμές ανταλλαγής τους για το σύνολο της περιόδου μελέτης, υποδεικνύοντας ότι η διαφορά ποσότητας (καθαρή αξία) είναι κατά πολύ σημαντικότερη από τη διαφορά κατανομής τους (τιμή ανταλλαγής). Το τελευταίο υποδηλώνει ότι η καταγεγραμμένη συνολική επέκταση των ξυλωδών φυτών έναντι των ανοικτών εκτάσεων στο τοπίο επικεντρώνεται στις μεταβατικές τάσεις αυτών των δύο τύπων κάλυψης γης. Η καθαρή μεταβολή σε εκτάρια για κάθε τύπο χρήσης/κάλυψης γης, μεταξύ 1945 και 2020, παρουσιάζεται στο σχήμα της Εικόνας 8, ενώ οι διαχρονικές διαφορές στη δομή του τοπίου στον πίνακα της Εικόνας 9. Οι καθαρές μεταβολές υποδεικνύουν ότι οι μεγαλύτερες απώλειες παρατηρήθηκαν στα λιβάδια και τους ανοιχτούς θαμνώνες και οι μεγαλύτερες αυξήσεις στα δάση και τους πυκνούς θαμνώνες. Τέλος, οι διαφορές των τιμών NumP και MPS στις μετρικές τοπίου δείχνουν ότι το τοπίο του Λαγκαδά διαχρονικά γίνεται λιγότερο κατακερματισμένο και επομένως πιο ομοιογενές.

''' 4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ '''

Οι χωροχρονικές μεταβολές στο τοπίο του Λαγκαδά έδειξαν ότι οι χορτολιβαδικές εκτάσεις, οι ανοικτοί θαμνώνες και οι δασοβοσκότοποι μειώθηκαν κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου υπέρ των πυκνών θαμνώνων και των δασών, προκαλώντας σημαντική ελάττωση της ποικιλομορφίας και της ετερογένειας του τοπίου. Κύριοι δημογραφικοί και κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες ήταν η μείωση του τοπικού πληθυσμού, η γήρανση του πληθυσμού και η σημαντική μείωση της απασχόλησης στην πρωτογενή οικονομικό τομέα, με την πάροδο του χρόνου. Οι αλλαγές αυτές συνδυάστηκαν με μειώσεις στον αριθμό των ζώων βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή), της συγκομιδής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα και προσδιορίστηκαν ως οι κύριοι λόγοι για την αλλαγή του τοπίου. Οι βοσκότοποι έχουν γίνει όλο και περισσότερο κατακερματισμένοι και απομονωμένοι με την πάροδο των ετών. Η μελλοντική βιώσιμη κτηνοτροφία στην περιοχή απειλείται σοβαρά από τη συνεχιζόμενη μείωση των λιβαδιών και των ανοικτών θαμνώνων.

[[category:Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων]]
[[category:Παρακολούθηση και εκτίμηση διαχρονικών αλλαγών και εξελίξεων]]
[[category:Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης]]
[[category:Χαρτογράφηση βοσκοτόπων]]
[[Category:Pastures]]

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T19:24:40Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Spatiotemporal Changes (1945–2020) in a Grazed Landscape of Northern Greece, in Relation to Socioeconomic Changes''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, P. Tsioras , I. Tsividis, S. Palaiochorinos

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 1987. https://doi.org/10.3390/land11111987''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' μεσογειακά τοπία, επέκταση των δασών, μείωση των βοσκοτόπων, εγκατάλειψη γης, παραδοσιακές πρακτικές διαχείρισης, γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών, μετρικές τοπίου

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:Goula 1 Fig 1 Study Areas.png| thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Περιοχή μελέτης και υψομετρικές ζώνες (m, source DEM:Aster v2), Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126] '' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 1 Land Use Classification.png| thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 2 Population.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Πληθυσμιακή εξέλιξη στις πέντε τοπικές κοινότητες της περιοχής μελέτης, μεταξύ 1951 και 2011, βάσει της ΕΛΣΤΑΤ, Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 6 Land Use evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Εξέλιξη των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά μεταξύ 1945 και 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 4 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χωροχρονικές μεταβολές (1945-2020) στις περιοχές χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 3 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Χωροχρονικές μεταβάσεις χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 9 Landscape evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' ''Διαχρονική εξέλιξη του τοπίου του Λαγκαδά σε όρους ποσοστιαίων αυξήσεων, απωλειών, καθαρών αλλαγών και εναλλαγών χρήσεων γης/κάλυψης γης, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 5 Land Use Net Changes.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Καθαρές μεταβολές (προσαυξήσεις-απώλειες, σε εκτάρια) ανά τύπο χρήσης γης/κάλυψης γης και εξεταζόμενη περίοδο μελέτης για το τοπίο του Λαγκαδά, AL: Αροτραίες εκτάσεις, GR: Βοσκότοποι, OS: Ανοιχτοί θαμνώνες, DS: Πυκνοί θαμνώνες, SP: Βοσκότοποι, F: Δάση, B: Άγονες περιοχές, UR: Αστικές περιοχές, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 11 Landscape metrics.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Μετρικές τοπίου για την περιοχή μελέτης μεταξύ 1945 και 2020, Λαγκαδάς, Αθήνα, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

Οι χωροχρονικές μεταβολές των βοσκοτόπων στην Ελλάδα τα τελευταία 75 χρόνια παρομοιάζουν με διάφορα μέρη της βόρειας Μεσογείου, όπου η δασική βλάστηση εισέβαλε σε ανοικτές περιοχές αλλάζοντας τη δομή και την ποικιλομορφία του τοπίου. Αυτές οι μεταβολές του τοπίου επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τις δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που επιδεινώνουν την εγκατάλειψη των παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, συμπεριλαμβανομένης της κτηνοτροφίας και της υλοτομίας. Το άρθρο εξετάζει τις χωροχρονικές αλλαγές όσον αφορά τους τύπους χρήσεων γης/κάλυψης γης σε έναν τυπικό βοσκότοπο στην περιοχή του Λαγκαδά, στη Β. Ελλάδα, την περίοδο 1945-2020 και επιχειρεί να τις συσχετίσει με τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εξέλιξη των βοσκοτόπων. Για την μελέτη της εξέλιξής τους αξιοποιήθηκε χαρτογραφικό υλικό σε διάφορες μορφές, όπως ιστορικά σύνολα δεδομένων (LULC) σε μορφή shapefile (1945, 1960 και 1993), πρόσφατοι χάρτες χρήσεων γης (Corine Land Cover of 2018) και δορυφορικές εικόνες (Google Earth από το 2017 έως το 2020), το οποίο αναλύθηκε με λογισμικό γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών και μετρικές τοπίου. Επίσης, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν δεδομένα κοινωνικοοικονομικής απογραφής και αριθμοί ζώων βόσκησης από διαχρονικές εκθέσεις απογραφής των ελληνικών αρχών.

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Η περιοχή μελέτης (τοπίο Λαγκαδά) ανήκει στον Δήμο Λαγκαδά του Νομού Θεσσαλονίκης (βόρεια Ελλάδα) και βρίσκεται 30 χιλιόμετρα ΒΑ από τη δεύτερη μεγαλύτερη μητροπολιτική περιοχή της χώρας, την πόλη της Θεσσαλονίκης (πληθυσμός 1.110.000). Αποτελείται από πέντε δημοτικές υποενότητες (Κολχικό, Εξάλοφος, Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι) που καλύπτουν μια έκταση περίπου 250 km2 , η οποία κυμαίνεται από λιγότερο από 100 μέτρα υψόμετρο στο νότιο μέρος της έως πάνω από 1100 μέτρα υψόμετρο στα βορειοανατολικά της λίμνης Κορώνειας (Εικόνα 1). Η λίμνη Κορώνεια ανήκει στο δίκτυο Natura 2000 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι εξαιρετικά σημαντική για τη διατήρηση της άγριας ζωής και προστατεύεται από τη σύμβαση Ραμσάρ. Η τοπογραφία του τοπίου του Λαγκαδά είναι λοφώδης/ημιορεινή, με ένα μάλλον πυκνό πρότυπο αποστράγγισης. Το κλίμα είναι ημίξηρο έως υπο-υγρό Μεσογειακό, με μέση ετήσια βροχόπτωση περίπου 500 mm και μέση ετήσια θερμοκρασία 11,5 °C. Οι κύριες χρήσεις/κατηγορίες κάλυψης γης είναι θαμνότοποι, γεωργικές εκτάσεις και δάση. Οι θαμνότοποι καλύπτονται κυρίως από Quercus coccifera L. και αποτελούν τόπο βόσκησης για αιγοπρόβατα σχεδόν όλο το χρόνο. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες σπορές και τα δάση κυριαρχούνται από φυλλοβόλες βελανιδιές (π.χ. Quercus pubescens Willd., Quercus frainetto Ten.).

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Η περίοδος μελέτης καλύπτει την περίοδο 1945-2020. Προκειμένου να εξεταστεί η επίδραση των κοινωνικο-οικονομικών αλλαγών (πληθυσμός, στοιχεία απασχόλησης) και των κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων (αριθμός προβάτων, αιγών και βοοειδών) στην εξέλιξη του τοπίου, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν στατιστικά δεδομένα από εθνικές εκθέσεις απογραφής που ανακτήθηκαν από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (διαθέσιμες από το 1951 έως το 2011) και ιστορικά αρχεία, όπως τα πολύτιμα αρχεία της μετακινούμενης κτηνοτροφίας της δεκαετίας του 1950 που αναφέρονται στο έργο του Χατζημιχάλη. Επίσης συλλέχθηκαν και αξιοποιήθηκαν πρόσθετα σχετικά δεδομένα προγενέστερων μελετών σχετικά με τη διαχείριση των δασών, όπως στις περιπτώσεις των προγραμμάτων αναδάσωσης και της παραγωγής ξυλάνθρακα και καυσόξυλων.

''' 2.3. Συλλογή δεδομένων και αλλαγές στη χρήση/κάλυψη γης '''

Στο πλαίσιο της έρευνας αξιοποιήθηκαν, ως χαρτογραφικό υλικό, ιστορικά αρχεία των δεδομένων LULC της περιοχής μελέτης για τα έτη 1945, 1960 και 1993 σε μορφή shapefile, με γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 (ΕΓΣΑ '87). Τα δεδομένα αυτά αντλήθηκαν από:

<blockquote>α) προγενένεστερο ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα ([https://cordis.europa.eu/project/id/EVK2-CT-2000-00091 GeoRange-Geomatics in the assessment and sustainable management of Mediterranean rangelands]), </blockquote>
<blockquote>β) ψηφιακούς χάρτες του Corine Land Cover 2018 (επαναπροβολή στο ΕΓΣΑ '87), και </blockquote>
<blockquote>γ) δορυφορικές εικόνες του προγράμματος Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ '87). </blockquote>

Τα ιστορικά δεδομένα του 1945, του 1960 και του 1993 δέχθηκαν εκ νέου επεξεργασία μέσω του λογισμικού ArcGIS® (ver.10.8.1, ESRI Inc., Redlands, CA, USA), προκειμένου να μειωθεί ο αρχικός αριθμός των τύπων χρήσης/κάλυψης γης σε αυτούς που απαιτούνται από το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης για περαιτέρω ανάλυση. Πιο συγκεκριμένα, το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης δομήθηκε βάσει οκτώ κατηγοριών τύπων χρήσης/κάλυψης γης (Εικόνα 2) και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης που χρησιμοποιείται από την Ελληνική Δασική Υπηρεσία. Για τον προσδιορισμό των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 2020, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη ψηφιοποίηση των αντίστοιχων πολυγώνων σε πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth. Η οπτική φωτοερμηνεία των διαφόρων χαρακτηριστικών στις δορυφορικές εικόνες βασίστηκε σε τυποποιημένα φωτογραφικά κλειδιά (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, σχήμα και μέγεθος) και συσχέτιση των χαρακτηριστικών για την αναγνώριση των διαφόρων τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Τα πιο πρόσφατα ιστορικά δεδομένα του 1993 χρησιμοποιήθηκαν ως σημείο αναφοράς και καθοδήγησαν τη φωτοερμηνεία του 2020.

''' 2.4. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Η χωροχρονική ανάλυση των μεταβάσεων του τοπίου στην περιοχή μελέτης, καθώς και των διαχρονικών μεταβάσεων όλων των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 1945 έως το 2020, πραγματοποιήθηκε αξιοποιώντας μία κοινή μέθοδο μεταταξινόμησης για ανίχνευση αλλαγών μεταξύ των διαφορετικών ημερομηνιών της περιόδου μελέτης. Η χρήση της μεταταξινόμησης είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός matrix αλλαγών χρήσεων/καλύψεων γης, το οποίο υπολογίστηκε με τη χρήση εντολών επικάλυψης στο λογισμικό του ArcGIS© για όλες τις χρονικές περιόδους. Επιπλέον, δημιουργήθηκε ένας σχετικός χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης χρήσεων/καλύψεων γης. Οι πίνακες μετάβασης επέτρεψαν στην ανάλυση των αλλαγών να συμπεριλάβει πρόσθετες συνιστώσες της αλλαγής, όπως κέρδη και απώλειες γης, καθαρές αλλαγές, συνολικές αλλαγές, και εναλλαγές.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ & ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

''' 3.1. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Ο συνολικός πληθυσμός των πέντε τοπικών κοινοτήτων μειώθηκε κατά 18% μεταξύ 1945 και 2011 (Εικόνα 3). Στη διάρκεια της περιόδου μελέτης, ο τοπικός πληθυσμός έφτασε στην κορύφωσή του το 1961, ενδεχομένως λόγω του ότι εκείνη την περίοδο οι κάτοικοι της περιοχής είχαν επιστρέψει πλήρως στα χωριά τους μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου (1940-1945) και του ελληνικού εμφυλίου πολέμου (1945-1949). Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, η εξέλιξη του τοπικού πληθυσμού, από την ανώτατη τιμή του (1961) μέχρι το έτος με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της απογραφής (2011), παρουσίασε μείωση κατά 27%. Η μείωση ήταν εντονότερη στα χωριά Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι, τα οποία βρίσκονται σε ημιορεινά και ορεινά τμήματα της περιοχής μελέτης.
Όσον αφορά την ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού, παρατηρήθηκε ότι το ποσοστό του πληθυσμού με ηλικία έως 44 ετών μειώθηκε από 76 σε 44%, ενώ το ποσοστό του τοπικού πληθυσμού με ηλικία άνω των 45 ετών αυξήθηκε από 24 σε 56%, για την ίδια περίοδο. Η αλλαγή αυτή εμφανίστηκε σε όλες τις κοινότητες του χωριού, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή στο χωριό Κολχικό, το οποίο βρίσκεται στην πεδινή περιοχή του τοπίου.
Όσον αφορά τις εκθέσεις απογραφής απασχόλησης της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, παρατηρήθηκε ότι το 1961, το 94% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας (γεωργία, κτηνοτροφία, δασοκομία), ενώ το ποσοστό αυτό μειώθηκε περισσότερο από τρεις φορές (30%) το 2011. Ομοίως, κατά τη διάρκεια της υπό μελέτη περιόδου, το συνολικό ενεργό εργατικό δυναμικό των πέντε χωριών μειώθηκε κατά 69%, γεγονός που δείχνει ότι ο αριθμός των συνταξιούχων ή των επίσημα ανέργων στα χωριά αυτά αυξάνεται.
Όλα τα παραπάνω στοιχεία συμφωνούν με τη γενική τάση που περιγράφεται για την περιοχή της βόρειας Μεσογείου ότι η δημογραφική αλλαγή συνίσταται στη μετακίνηση του πληθυσμού από τα χωριά προς τα αστικά κέντρα και ότι η μετακίνηση αυτή αφορά κυρίως τις νεότερες ηλικιακές ομάδες. Η αλλαγή αυτή έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού και τη διαφοροποίηση των τρόπων και των τεχνικών διαχείρισης των παραδοσιακών χρήσεων γης, προκαλώντας την εγκατάλειψη της γης. Η μεγάλη μείωση του αριθμού των ατόμων που απασχολούνται στον πρωτογενή τομέα, σε συνδυασμό με την έλλειψη νέων και παραγωγικών ανθρώπων στην περιοχή, είχε άμεσες επιπτώσεις στη γεωργία (π.χ. απώλεια της παραδοσιακής μορφής γεωργίας σε αναβαθμίδες) και στη δασοκομία, καθώς και στο σύστημα κτηνοτροφίας της περιοχής.
Επιπλέον, παρατηρήθηκε μείωση της εφαρμογής υπερεκτατικής/εκτατικής κτηνοτροφίας, ενώ η οικιακή κτηνοτροφία αυξήθηκε μόνο σε λίγους αριθμούς ζωικών ειδών, ως αποτέλεσμα της δυσκολίας των ηλικιωμένων να βοσκήσουν τα ζώα μακριά από τα χωριά, ιδίως σε περιοχές με μεγάλο υψόμετρο. Από την άλλη πλευρά, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων στην κτηνοτροφία μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 ανανεώθηκε μετά την κατάρρευση των πρώην κομμουνιστικών χωρών της ανατολικής Ευρώπης στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν φθηνό εργατικό δυναμικό με τη μορφή νέων μεταναστών άρχισε να εργάζεται στις ελληνικές κτηνοτροφικές μονάδες. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η ενίσχυση του εργατικού δυναμικού δεν μπόρεσε να αντιστρέψει τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης, ιδίως στα ορεινά. Επιπλέον, οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ, αρχής γενομένης από τη μεταρρύθμιση MacSharry το 1992) της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσπάθησαν να υποστηρίξουν τον πολυλειτουργικό ρόλο των εκτατικών συστημάτων βόσκησης, αλλά απέτυχαν να αντιμετωπίσουν πρακτικά τις ειδικές ανάγκες των εκτατικών κτηνοτρόφων και να σταματήσουν την εγκατάλειψη της υπαίθρου. 

''' 3.2. Αλλαγές στις χρήσεις/κάλυψη γης '''

Τα αποτελέσματα των μεταβολών χρήσης/κάλυψης γης και του ετήσιου ρυθμού μεταβολής τα τελευταία 75 έτη (1945-2020) παρουσιάζονται στην πίνακα της Εικόνας 4. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, η ξυλώδης βλάστηση στο τοπίο του Λαγκαδά έχει αυξηθεί σημαντικά σε βάρος των ανοικτών εκτάσεων (κυρίως χορτολιβαδικές εκτάσεις, ανοικτοί θαμνώνες και δασοπονικές εκτάσεις). Συγκεκριμένα, οι τύποι κάλυψης γης που αυξήθηκαν ήταν τα δάση (>100%), οι πυκνές θαμνώδεις εκτάσεις (>80%) και οι αστικές περιοχές (>100%). Αντίθετα, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις και οι ανοικτοί θαμνότοποι μειώθηκαν δραστικά κατά περισσότερο από 80% και 35%, αντίστοιχα. Οι άγονες εκτάσεις μειώθηκαν επίσης (>70%), αλλά καλύπτουν μόνο ένα περιορισμένο τμήμα της περιοχής μελέτης. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής έδειξε ποικίλες τάσεις για όλους τους τύπους χρήσης/κάλυψης γης που εξετάστηκαν κατά τη διάρκεια της περιόδου μελέτης (η χωροχρονική εξέλιξη των μεταβολών παρουσιάζεται στην Εικόνα 5). Οι σημαντικότερες ήταν η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αύξηση των δασικών εκτάσεων. Η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων ήταν εντονότερη κατά τη δεύτερη (1960-1993) και την τρίτη (1993-2020) περίοδο μελέτης, ως άμεση συνέπεια των διαδικασιών εγκατάλειψης γης που ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τη δεκαετία του 1970. Από την άλλη πλευρά, η αύξηση των δασικών εκτάσεων ήταν πιο ομοιόμορφη σε όλες τις χρονικές περιόδους, με μια πιο απότομη τάση αύξησης να εμφανίζεται κατά την πρώτη περίοδο μελέτης (1945-1960). Η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών εκτάσεων και των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς θαμνώνες παρατηρείται στο κεντρικό και νοτιοανατολικό τμήμα του τοπίου, καθώς και η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών και δασοπονικών εκτάσεων σε δάση στο βόρειο-βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις που διατηρούσαν ευρεία διασπορά μέχρι τη δεκαετία του 1960 μειώθηκαν σημαντικά, ιδίως μετά το 1993, σε μια στενή περιοχή κοντά στο χωριό Κολχικό στα νότια και σε λίγα διάσπαρτα τμήματα στα βόρεια. Αυτή η τάση επέκτασης των δασών και των θαμνώνων και μείωσης των χορτολιβαδικών εκτάσεων συνάδει με μελέτες από την Ελλάδα και άλλες μεσογειακές χώρες, υποδεικνύοντας ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι διαχειριστές γης θα πρέπει να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή σε αυτές τις μοναδικές αλληλεπιδράσεις που αλλάζουν γρήγορα την παραδοσιακή μορφή των μεσογειακών τοπίων. Η επέκταση των δασών δεν αποτελεί απαραίτητα πρόβλημα, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αρχές προσπάθησαν να αυξήσουν τη δασική κάλυψη για να προωθήσουν και να διανείμουν τα οφέλη των οικοσυστημικών υπηρεσιών στις τοπικές κοινότητες, ωστόσο το καθοριστικό στοιχείο είναι η διαχείριση αυτών των πόρων.Οι πιθανές θετικές επιπτώσεις της επέκτασης των δασών περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την αποκατάσταση του εδάφους, την αύξηση της δέσμευσης άνθρακα και την ανακύκλωση των θρεπτικών στοιχείων, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και στην αποκατάσταση του οικοσυστήματος, εάν συνδυαστούν με στοχευμένες πρωτοβουλίες. Αντίθετα, οι αρνητικές επιπτώσεις μπορεί να είναι επιζήμιες, κυρίως με τη μορφή συσσώρευσης μεγάλων ποσοτήτων βιομάζας στις εγκαταλελειμμένες και πιο πυκνοφυτεμένες δασικές περιοχές που αυξάνουν τον κίνδυνο και τη σοβαρότητα των πυρκαγιών, ιδίως στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής. Τέλος, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων σε κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις στην περιοχή αναμένεται να προωθήσει περαιτέρω την επέκταση των δασών, ιδίως πάνω από τις παραδοσιακές γεωργοκτηνοτροφικές περιοχές των τοπίων. Τελικά, αν η τάση αυτή επικρατήσει, θα συνδεθεί με τη μείωση της βιοποικιλότητας και την αλλοίωση των πολιτιστικών αξιών των κτηνοτροφικών τοπίων.

''' 3.3. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Οι χωροχρονικές μεταβάσεις του τοπίου του Λαγκαδά παρουσιάζονται στην Εικόνα 6. Μεταξύ 1945 και 2020, σχεδόν το 52% της περιοχής μελέτης άλλαξε χρήση. Οι σημαντικότερες αλλαγές ήταν η μετατροπή των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς και των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων σε δάση. Μια άλλη σημαντική μεταβολή ήταν η μετατροπή των λιβαδιών σε θαμνότοπους (ανοικτούς ή πυκνούς), δασικές εκτάσεις και δάση και, τέλος, η μετατροπή των λιβαδιών σε καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Ωστόσο, μόνο σε λιγότερο από το 3% του συνολικού τοπίου σημειώθηκε η αντίθετη τάση, όπου τα πυκνά δάση και οι θαμνώδεις εκτάσεις μετατράπηκαν σε ανοικτές εκτάσεις (π.χ. χορτολιβαδικές εκτάσεις, ανοικτές θαμνώδεις εκτάσεις) και οι αρόσιμες εκτάσεις μετατράπηκαν σε χορτολιβαδικές εκτάσεις. Η σημαντικότερη αλλαγή στο τοπίο του Λαγκαδά κατά την περίοδο μελέτης ήταν η εισβολή ξυλωδών φυτών σε ανοικτές εκτάσεις, πιθανώς ως άμεση συνέπεια της μείωσης του αριθμού των ζώων, της συλλογής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα. Η εξάπλωση των ξυλωδών φυτών προκλήθηκε επίσης από τις πρακτικές αναδάσωσης της ελληνικής δασικής υπηρεσίας σε λιβάδια, ανοικτούς θαμνώνες και καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Επιπλέον, ένα σημαντικό μέρος των καλλιεργήσιμων εκτάσεων (περίπου 5% του συνολικού τοπίου) μετατράπηκε σε θαμνότοπους, δασοπονικές εκτάσεις και αστικές περιοχές, υποδηλώνοντας την επίδραση της εγκατάλειψης των παραδοσιακών γεωργικών πρακτικών, τάση που παρατηρήθηκε κυρίως κατά την περίοδο 1993-2020. Ο χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης των τύπων κατά την περίοδο μελέτης έδειξε ότι οι μεταβάσεις από θαμνώνες (από ανοικτούς σε πυκνούς τύπους κάλυψης) παρατηρήθηκαν κυρίως στο κεντρικό και νότιο τμήμα του τοπίου, ενώ οι μεταβάσεις από δασικές εκτάσεις σε δασικές παρατηρήθηκαν στο βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Η πιο ευρέως εμφανής μετάβαση στο τοπίο ήταν η μετάβαση των λιβαδιών σε θαμνώνες, δασοβοσκότοπους και δάση. Συμπερασματικά, αρκετές χωροχρονικές μεταβάσεις σημειώθηκαν σε διάφορους τύπους χρήσης/κάλυψης γης, αλλά οι αλλαγές αυτές δεν ήταν ούτε γραμμικές από τον ένα τύπο στον άλλο ούτε αμοιβαίες σε όλους τους τύπους. Επιπλέον, το μέγεθος των αλλαγών ήταν διαφορετικό μεταξύ των διαφόρων τύπων. Στη διάρκεια όλων των εξεταζόμενων περιόδων, οι σημαντικότερες μεταβολές των καθαρών αξιών παρατηρούνται στα λιβάδια και τα δάση και σε μικρότερο βαθμό στους θαμνώνες (πίνακας Εικόνας 7). Οι καθαρές τιμές μεταβολής στα λιβάδια και τα δάση ήταν υψηλότερες σε σύγκριση με τις τιμές ανταλλαγής τους για το σύνολο της περιόδου μελέτης, υποδεικνύοντας ότι η διαφορά ποσότητας (καθαρή αξία) είναι κατά πολύ σημαντικότερη από τη διαφορά κατανομής τους (τιμή ανταλλαγής). Το τελευταίο υποδηλώνει ότι η καταγεγραμμένη συνολική επέκταση των ξυλωδών φυτών έναντι των ανοικτών εκτάσεων στο τοπίο επικεντρώνεται στις μεταβατικές τάσεις αυτών των δύο τύπων κάλυψης γης. Η καθαρή μεταβολή σε εκτάρια για κάθε τύπο χρήσης/κάλυψης γης, μεταξύ 1945 και 2020, παρουσιάζεται στο σχήμα της Εικόνας 8, ενώ οι διαχρονικές διαφορές στη δομή του τοπίου στον πίνακα της Εικόνας 9. Οι καθαρές μεταβολές υποδεικνύουν ότι οι μεγαλύτερες απώλειες παρατηρήθηκαν στα λιβάδια και τους ανοιχτούς θαμνώνες και οι μεγαλύτερες αυξήσεις στα δάση και τους πυκνούς θαμνώνες. Τέλος, οι διαφορές των τιμών NumP και MPS στις μετρικές τοπίου δείχνουν ότι το τοπίο του Λαγκαδά διαχρονικά γίνεται λιγότερο κατακερματισμένο και επομένως πιο ομοιογενές.

''' 4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ '''

Οι χωροχρονικές μεταβολές στο τοπίο του Λαγκαδά έδειξαν ότι οι χορτολιβαδικές εκτάσεις, οι ανοικτοί θαμνώνες και οι δασοβοσκότοποι μειώθηκαν κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου υπέρ των πυκνών θαμνώνων και των δασών, προκαλώντας σημαντική ελάττωση της ποικιλομορφίας και της ετερογένειας του τοπίου. Κύριοι δημογραφικοί και κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες ήταν η μείωση του τοπικού πληθυσμού, η γήρανση του πληθυσμού και η σημαντική μείωση της απασχόλησης στην πρωτογενή οικονομικό τομέα, με την πάροδο του χρόνου. Οι αλλαγές αυτές συνδυάστηκαν με μειώσεις στον αριθμό των ζώων βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή), της συγκομιδής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα και προσδιορίστηκαν ως οι κύριοι λόγοι για την αλλαγή του τοπίου. Οι βοσκότοποι έχουν γίνει όλο και περισσότερο κατακερματισμένοι και απομονωμένοι με την πάροδο των ετών. Η μελλοντική βιώσιμη κτηνοτροφία στην περιοχή απειλείται σοβαρά από τη συνεχιζόμενη μείωση των λιβαδιών και των ανοικτών θαμνώνων.

[[category:Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων]]
[[category:Παρακολούθηση και εκτίμηση διαχρονικών αλλαγών και εξελίξεων]]
[[category:Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης]]
[[category:Χαρτογράφηση βοσκοτόπων]]
[[Category:Pastures]]

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T19:23:25Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Spatiotemporal Changes (1945–2020) in a Grazed Landscape of Northern Greece, in Relation to Socioeconomic Changes''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, P. Tsioras , I. Tsividis, S. Palaiochorinos

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 1987. https://doi.org/10.3390/land11111987''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' μεσογειακά τοπία, επέκταση των δασών, μείωση των βοσκοτόπων, εγκατάλειψη γης, παραδοσιακές πρακτικές διαχείρισης, γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών, μετρικές τοπίου

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:Goula 1 Fig 1 Study Areas.png| thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Περιοχή μελέτης και υψομετρικές ζώνες (m, source DEM:Aster v2), Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126] '' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 1 Land Use Classification.png| thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 2 Population.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Πληθυσμιακή εξέλιξη στις πέντε τοπικές κοινότητες της περιοχής μελέτης, μεταξύ 1951 και 2011, βάσει της ΕΛΣΤΑΤ, Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 6 Land Use evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Εξέλιξη των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά μεταξύ 1945 και 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 4 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χωροχρονικές μεταβολές (1945-2020) στις περιοχές χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 3 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Χωροχρονικές μεταβάσεις χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 9 Landscape evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' ''Διαχρονική εξέλιξη του τοπίου του Λαγκαδά σε όρους ποσοστιαίων αυξήσεων, απωλειών, καθαρών αλλαγών και εναλλαγών χρήσεων γης/κάλυψης γης, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 5 Land Use Net Changes.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Καθαρές μεταβολές (προσαυξήσεις-απώλειες, σε εκτάρια) ανά τύπο χρήσης γης/κάλυψης γης και εξεταζόμενη περίοδο μελέτης για το τοπίο του Λαγκαδά, AL: Αροτραίες εκτάσεις, GR: Βοσκότοποι, OS: Ανοιχτοί θαμνώνες, DS: Πυκνοί θαμνώνες, SP: Βοσκότοποι, F: Δάση, B: Άγονες περιοχές, UR: Αστικές περιοχές, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 11 Landscape metrics.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Μετρικές τοπίου για την περιοχή μελέτης μεταξύ 1945 και 2020, Λαγκαδάς, Αθήνα, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

Οι χωροχρονικές μεταβολές των βοσκοτόπων στην Ελλάδα τα τελευταία 75 χρόνια παρομοιάζουν με διάφορα μέρη της βόρειας Μεσογείου, όπου η δασική βλάστηση εισέβαλε σε ανοικτές περιοχές αλλάζοντας τη δομή και την ποικιλομορφία του τοπίου. Αυτές οι μεταβολές του τοπίου επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τις δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που επιδεινώνουν την εγκατάλειψη των παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, συμπεριλαμβανομένης της κτηνοτροφίας και της υλοτομίας. Το άρθρο εξετάζει τις χωροχρονικές αλλαγές όσον αφορά τους τύπους χρήσεων γης/κάλυψης γης σε έναν τυπικό βοσκότοπο στην περιοχή του Λαγκαδά, στη Β. Ελλάδα, την περίοδο 1945-2020 και επιχειρεί να τις συσχετίσει με τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εξέλιξη των βοσκοτόπων. Για την μελέτη της εξέλιξής τους αξιοποιήθηκε χαρτογραφικό υλικό σε διάφορες μορφές, όπως ιστορικά σύνολα δεδομένων (LULC) σε μορφή shapefile (1945, 1960 και 1993), πρόσφατοι χάρτες χρήσεων γης (Corine Land Cover of 2018) και δορυφορικές εικόνες (Google Earth από το 2017 έως το 2020), το οποίο αναλύθηκε με λογισμικό γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών και μετρικές τοπίου. Επίσης, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν δεδομένα κοινωνικοοικονομικής απογραφής και αριθμοί ζώων βόσκησης από διαχρονικές εκθέσεις απογραφής των ελληνικών αρχών.

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Η περιοχή μελέτης (τοπίο Λαγκαδά) ανήκει στον Δήμο Λαγκαδά του Νομού Θεσσαλονίκης (βόρεια Ελλάδα) και βρίσκεται 30 χιλιόμετρα ΒΑ από τη δεύτερη μεγαλύτερη μητροπολιτική περιοχή της χώρας, την πόλη της Θεσσαλονίκης (πληθυσμός 1.110.000). Αποτελείται από πέντε δημοτικές υποενότητες (Κολχικό, Εξάλοφος, Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι) που καλύπτουν μια έκταση περίπου 250 km2 , η οποία κυμαίνεται από λιγότερο από 100 μέτρα υψόμετρο στο νότιο μέρος της έως πάνω από 1100 μέτρα υψόμετρο στα βορειοανατολικά της λίμνης Κορώνειας (Εικόνα 1). Η λίμνη Κορώνεια ανήκει στο δίκτυο Natura 2000 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι εξαιρετικά σημαντική για τη διατήρηση της άγριας ζωής και προστατεύεται από τη σύμβαση Ραμσάρ. Η τοπογραφία του τοπίου του Λαγκαδά είναι λοφώδης/ημιορεινή, με ένα μάλλον πυκνό πρότυπο αποστράγγισης. Το κλίμα είναι ημίξηρο έως υπο-υγρό Μεσογειακό, με μέση ετήσια βροχόπτωση περίπου 500 mm και μέση ετήσια θερμοκρασία 11,5 °C. Οι κύριες χρήσεις/κατηγορίες κάλυψης γης είναι θαμνότοποι, γεωργικές εκτάσεις και δάση. Οι θαμνότοποι καλύπτονται κυρίως από Quercus coccifera L. και αποτελούν τόπο βόσκησης για αιγοπρόβατα σχεδόν όλο το χρόνο. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες σπορές και τα δάση κυριαρχούνται από φυλλοβόλες βελανιδιές (π.χ. Quercus pubescens Willd., Quercus frainetto Ten.).

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Η περίοδος μελέτης καλύπτει την περίοδο 1945-2020. Προκειμένου να εξεταστεί η επίδραση των κοινωνικο-οικονομικών αλλαγών (πληθυσμός, στοιχεία απασχόλησης) και των κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων (αριθμός προβάτων, αιγών και βοοειδών) στην εξέλιξη του τοπίου, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν στατιστικά δεδομένα από εθνικές εκθέσεις απογραφής που ανακτήθηκαν από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (διαθέσιμες από το 1951 έως το 2011) και ιστορικά αρχεία, όπως τα πολύτιμα αρχεία της μετακινούμενης κτηνοτροφίας της δεκαετίας του 1950 που αναφέρονται στο έργο του Χατζημιχάλη. Επίσης συλλέχθηκαν και αξιοποιήθηκαν πρόσθετα σχετικά δεδομένα προγενέστερων μελετών σχετικά με τη διαχείριση των δασών, όπως στις περιπτώσεις των προγραμμάτων αναδάσωσης και της παραγωγής ξυλάνθρακα και καυσόξυλων.

''' 2.3. Συλλογή δεδομένων και αλλαγές στη χρήση/κάλυψη γης '''

Στο πλαίσιο της έρευνας αξιοποιήθηκαν, ως χαρτογραφικό υλικό, ιστορικά αρχεία των δεδομένων LULC της περιοχής μελέτης για τα έτη 1945, 1960 και 1993 σε μορφή shapefile, με γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 (ΕΓΣΑ '87). Τα δεδομένα αυτά αντλήθηκαν από:

<blockquote>α) προγενένεστερο ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα ([https://cordis.europa.eu/project/id/EVK2-CT-2000-00091 GeoRange-Geomatics in the assessment and sustainable management of Mediterranean rangelands]), </blockquote>
<blockquote>β) ψηφιακούς χάρτες του Corine Land Cover 2018 (επαναπροβολή στο ΕΓΣΑ '87), και </blockquote>
<blockquote>γ) δορυφορικές εικόνες του προγράμματος Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ '87). </blockquote>

Τα ιστορικά δεδομένα του 1945, του 1960 και του 1993 δέχθηκαν εκ νέου επεξεργασία μέσω του λογισμικού ArcGIS® (ver.10.8.1, ESRI Inc., Redlands, CA, USA), προκειμένου να μειωθεί ο αρχικός αριθμός των τύπων χρήσης/κάλυψης γης σε αυτούς που απαιτούνται από το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης για περαιτέρω ανάλυση. Πιο συγκεκριμένα, το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης δομήθηκε βάσει οκτώ κατηγοριών τύπων χρήσης/κάλυψης γης (Εικόνα 2) και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης που χρησιμοποιείται από την Ελληνική Δασική Υπηρεσία. Για τον προσδιορισμό των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 2020, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη ψηφιοποίηση των αντίστοιχων πολυγώνων σε πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth. Η οπτική φωτοερμηνεία των διαφόρων χαρακτηριστικών στις δορυφορικές εικόνες βασίστηκε σε τυποποιημένα φωτογραφικά κλειδιά (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, σχήμα και μέγεθος) και συσχέτιση των χαρακτηριστικών για την αναγνώριση των διαφόρων τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Τα πιο πρόσφατα ιστορικά δεδομένα του 1993 χρησιμοποιήθηκαν ως σημείο αναφοράς και καθοδήγησαν τη φωτοερμηνεία του 2020.

''' 2.4. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Η χωροχρονική ανάλυση των μεταβάσεων του τοπίου στην περιοχή μελέτης, καθώς και των διαχρονικών μεταβάσεων όλων των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 1945 έως το 2020, πραγματοποιήθηκε αξιοποιώντας μία κοινή μέθοδο μεταταξινόμησης για ανίχνευση αλλαγών μεταξύ των διαφορετικών ημερομηνιών της περιόδου μελέτης. Η χρήση της μεταταξινόμησης είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός matrix αλλαγών χρήσεων/καλύψεων γης, το οποίο υπολογίστηκε με τη χρήση εντολών επικάλυψης στο λογισμικό του ArcGIS© για όλες τις χρονικές περιόδους. Επιπλέον, δημιουργήθηκε ένας σχετικός χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης χρήσεων/καλύψεων γης. Οι πίνακες μετάβασης επέτρεψαν στην ανάλυση των αλλαγών να συμπεριλάβει πρόσθετες συνιστώσες της αλλαγής, όπως κέρδη και απώλειες γης, καθαρές αλλαγές, συνολικές αλλαγές, και εναλλαγές.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ & ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

''' 3.1. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Ο συνολικός πληθυσμός των πέντε τοπικών κοινοτήτων μειώθηκε κατά 18% μεταξύ 1945 και 2011 (Εικόνα 3). Στη διάρκεια της περιόδου μελέτης, ο τοπικός πληθυσμός έφτασε στην κορύφωσή του το 1961, ενδεχομένως λόγω του ότι εκείνη την περίοδο οι κάτοικοι της περιοχής είχαν επιστρέψει πλήρως στα χωριά τους μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου (1940-1945) και του ελληνικού εμφυλίου πολέμου (1945-1949). Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, η εξέλιξη του τοπικού πληθυσμού, από την ανώτατη τιμή του (1961) μέχρι το έτος με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της απογραφής (2011), παρουσίασε μείωση κατά 27%. Η μείωση ήταν εντονότερη στα χωριά Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι, τα οποία βρίσκονται σε ημιορεινά και ορεινά τμήματα της περιοχής μελέτης.
Όσον αφορά την ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού, παρατηρήθηκε ότι το ποσοστό του πληθυσμού με ηλικία έως 44 ετών μειώθηκε από 76 σε 44%, ενώ το ποσοστό του τοπικού πληθυσμού με ηλικία άνω των 45 ετών αυξήθηκε από 24 σε 56%, για την ίδια περίοδο. Η αλλαγή αυτή εμφανίστηκε σε όλες τις κοινότητες του χωριού, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή στο χωριό Κολχικό, το οποίο βρίσκεται στην πεδινή περιοχή του τοπίου.
Όσον αφορά τις εκθέσεις απογραφής απασχόλησης της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, παρατηρήθηκε ότι το 1961, το 94% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας (γεωργία, κτηνοτροφία, δασοκομία), ενώ το ποσοστό αυτό μειώθηκε περισσότερο από τρεις φορές (30%) το 2011. Ομοίως, κατά τη διάρκεια της υπό μελέτη περιόδου, το συνολικό ενεργό εργατικό δυναμικό των πέντε χωριών μειώθηκε κατά 69%, γεγονός που δείχνει ότι ο αριθμός των συνταξιούχων ή των επίσημα ανέργων στα χωριά αυτά αυξάνεται.
Όλα τα παραπάνω στοιχεία συμφωνούν με τη γενική τάση που περιγράφεται για την περιοχή της βόρειας Μεσογείου ότι η δημογραφική αλλαγή συνίσταται στη μετακίνηση του πληθυσμού από τα χωριά προς τα αστικά κέντρα και ότι η μετακίνηση αυτή αφορά κυρίως τις νεότερες ηλικιακές ομάδες. Η αλλαγή αυτή έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού και τη διαφοροποίηση των τρόπων και των τεχνικών διαχείρισης των παραδοσιακών χρήσεων γης, προκαλώντας την εγκατάλειψη της γης. Η μεγάλη μείωση του αριθμού των ατόμων που απασχολούνται στον πρωτογενή τομέα, σε συνδυασμό με την έλλειψη νέων και παραγωγικών ανθρώπων στην περιοχή, είχε άμεσες επιπτώσεις στη γεωργία (π.χ. απώλεια της παραδοσιακής μορφής γεωργίας σε αναβαθμίδες) και στη δασοκομία, καθώς και στο σύστημα κτηνοτροφίας της περιοχής.
Επιπλέον, παρατηρήθηκε μείωση της εφαρμογής υπερεκτατικής/εκτατικής κτηνοτροφίας, ενώ η οικιακή κτηνοτροφία αυξήθηκε μόνο σε λίγους αριθμούς ζωικών ειδών, ως αποτέλεσμα της δυσκολίας των ηλικιωμένων να βοσκήσουν τα ζώα μακριά από τα χωριά, ιδίως σε περιοχές με μεγάλο υψόμετρο. Από την άλλη πλευρά, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων στην κτηνοτροφία μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 ανανεώθηκε μετά την κατάρρευση των πρώην κομμουνιστικών χωρών της ανατολικής Ευρώπης στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν φθηνό εργατικό δυναμικό με τη μορφή νέων μεταναστών άρχισε να εργάζεται στις ελληνικές κτηνοτροφικές μονάδες. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η ενίσχυση του εργατικού δυναμικού δεν μπόρεσε να αντιστρέψει τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης, ιδίως στα ορεινά. Επιπλέον, οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ, αρχής γενομένης από τη μεταρρύθμιση MacSharry το 1992) της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσπάθησαν να υποστηρίξουν τον πολυλειτουργικό ρόλο των εκτατικών συστημάτων βόσκησης, αλλά απέτυχαν να αντιμετωπίσουν πρακτικά τις ειδικές ανάγκες των εκτατικών κτηνοτρόφων και να σταματήσουν την εγκατάλειψη της υπαίθρου. 

''' 3.2. Αλλαγές στις χρήσεις/κάλυψη γης '''

Τα αποτελέσματα των μεταβολών χρήσης/κάλυψης γης και του ετήσιου ρυθμού μεταβολής τα τελευταία 75 έτη (1945-2020) παρουσιάζονται στην πίνακα της Εικόνας 4. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, η ξυλώδης βλάστηση στο τοπίο του Λαγκαδά έχει αυξηθεί σημαντικά σε βάρος των ανοικτών εκτάσεων (κυρίως χορτολιβαδικές εκτάσεις, ανοικτοί θαμνώνες και δασοπονικές εκτάσεις). Συγκεκριμένα, οι τύποι κάλυψης γης που αυξήθηκαν ήταν τα δάση (>100%), οι πυκνές θαμνώδεις εκτάσεις (>80%) και οι αστικές περιοχές (>100%). Αντίθετα, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις και οι ανοικτοί θαμνότοποι μειώθηκαν δραστικά κατά περισσότερο από 80% και 35%, αντίστοιχα. Οι άγονες εκτάσεις μειώθηκαν επίσης (>70%), αλλά καλύπτουν μόνο ένα περιορισμένο τμήμα της περιοχής μελέτης. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής έδειξε ποικίλες τάσεις για όλους τους τύπους χρήσης/κάλυψης γης που εξετάστηκαν κατά τη διάρκεια της περιόδου μελέτης (η χωροχρονική εξέλιξη των μεταβολών παρουσιάζεται στην Εικόνα 5). Οι σημαντικότερες ήταν η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αύξηση των δασικών εκτάσεων. Η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων ήταν εντονότερη κατά τη δεύτερη (1960-1993) και την τρίτη (1993-2020) περίοδο μελέτης, ως άμεση συνέπεια των διαδικασιών εγκατάλειψης γης που ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τη δεκαετία του 1970. Από την άλλη πλευρά, η αύξηση των δασικών εκτάσεων ήταν πιο ομοιόμορφη σε όλες τις χρονικές περιόδους, με μια πιο απότομη τάση αύξησης να εμφανίζεται κατά την πρώτη περίοδο μελέτης (1945-1960). Η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών εκτάσεων και των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς θαμνώνες παρατηρείται στο κεντρικό και νοτιοανατολικό τμήμα του τοπίου, καθώς και η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών και δασοπονικών εκτάσεων σε δάση στο βόρειο-βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις που διατηρούσαν ευρεία διασπορά μέχρι τη δεκαετία του 1960 μειώθηκαν σημαντικά, ιδίως μετά το 1993, σε μια στενή περιοχή κοντά στο χωριό Κολχικό στα νότια και σε λίγα διάσπαρτα τμήματα στα βόρεια. Αυτή η τάση επέκτασης των δασών και των θαμνώνων και μείωσης των χορτολιβαδικών εκτάσεων συνάδει με μελέτες από την Ελλάδα και άλλες μεσογειακές χώρες, υποδεικνύοντας ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι διαχειριστές γης θα πρέπει να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή σε αυτές τις μοναδικές αλληλεπιδράσεις που αλλάζουν γρήγορα την παραδοσιακή μορφή των μεσογειακών τοπίων. Η επέκταση των δασών δεν αποτελεί απαραίτητα πρόβλημα, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αρχές προσπάθησαν να αυξήσουν τη δασική κάλυψη για να προωθήσουν και να διανείμουν τα οφέλη των οικοσυστημικών υπηρεσιών στις τοπικές κοινότητες, ωστόσο το καθοριστικό στοιχείο είναι η διαχείριση αυτών των πόρων.Οι πιθανές θετικές επιπτώσεις της επέκτασης των δασών περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την αποκατάσταση του εδάφους, την αύξηση της δέσμευσης άνθρακα και την ανακύκλωση των θρεπτικών στοιχείων, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και στην αποκατάσταση του οικοσυστήματος, εάν συνδυαστούν με στοχευμένες πρωτοβουλίες. Αντίθετα, οι αρνητικές επιπτώσεις μπορεί να είναι επιζήμιες, κυρίως με τη μορφή συσσώρευσης μεγάλων ποσοτήτων βιομάζας στις εγκαταλελειμμένες και πιο πυκνοφυτεμένες δασικές περιοχές που αυξάνουν τον κίνδυνο και τη σοβαρότητα των πυρκαγιών, ιδίως στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής. Τέλος, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων σε κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις στην περιοχή αναμένεται να προωθήσει περαιτέρω την επέκταση των δασών, ιδίως πάνω από τις παραδοσιακές γεωργοκτηνοτροφικές περιοχές των τοπίων. Τελικά, αν η τάση αυτή επικρατήσει, θα συνδεθεί με τη μείωση της βιοποικιλότητας και την αλλοίωση των πολιτιστικών αξιών των κτηνοτροφικών τοπίων.

''' 3.3. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Οι χωροχρονικές μεταβάσεις του τοπίου του Λαγκαδά παρουσιάζονται στην Εικόνα 6. Μεταξύ 1945 και 2020, σχεδόν το 52% της περιοχής μελέτης άλλαξε χρήση. Οι σημαντικότερες αλλαγές ήταν η μετατροπή των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς και των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων σε δάση. Μια άλλη σημαντική μεταβολή ήταν η μετατροπή των λιβαδιών σε θαμνότοπους (ανοικτούς ή πυκνούς), δασικές εκτάσεις και δάση και, τέλος, η μετατροπή των λιβαδιών σε καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Ωστόσο, μόνο σε λιγότερο από το 3% του συνολικού τοπίου σημειώθηκε η αντίθετη τάση, όπου τα πυκνά δάση και οι θαμνώδεις εκτάσεις μετατράπηκαν σε ανοικτές εκτάσεις (π.χ. χορτολιβαδικές εκτάσεις, ανοικτές θαμνώδεις εκτάσεις) και οι αρόσιμες εκτάσεις μετατράπηκαν σε χορτολιβαδικές εκτάσεις. Η σημαντικότερη αλλαγή στο τοπίο του Λαγκαδά κατά την περίοδο μελέτης ήταν η εισβολή ξυλωδών φυτών σε ανοικτές εκτάσεις, πιθανώς ως άμεση συνέπεια της μείωσης του αριθμού των ζώων, της συλλογής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα. Η εξάπλωση των ξυλωδών φυτών προκλήθηκε επίσης από τις πρακτικές αναδάσωσης της ελληνικής δασικής υπηρεσίας σε λιβάδια, ανοικτούς θαμνώνες και καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Επιπλέον, ένα σημαντικό μέρος των καλλιεργήσιμων εκτάσεων (περίπου 5% του συνολικού τοπίου) μετατράπηκε σε θαμνότοπους, δασοπονικές εκτάσεις και αστικές περιοχές, υποδηλώνοντας την επίδραση της εγκατάλειψης των παραδοσιακών γεωργικών πρακτικών, τάση που παρατηρήθηκε κυρίως κατά την περίοδο 1993-2020. Ο χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης των τύπων κατά την περίοδο μελέτης έδειξε ότι οι μεταβάσεις από θαμνώνες (από ανοικτούς σε πυκνούς τύπους κάλυψης) παρατηρήθηκαν κυρίως στο κεντρικό και νότιο τμήμα του τοπίου, ενώ οι μεταβάσεις από δασικές εκτάσεις σε δασικές παρατηρήθηκαν στο βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Η πιο ευρέως εμφανής μετάβαση στο τοπίο ήταν η μετάβαση των λιβαδιών σε θαμνώνες, δασοβοσκότοπους και δάση. Συμπερασματικά, αρκετές χωροχρονικές μεταβάσεις σημειώθηκαν σε διάφορους τύπους χρήσης/κάλυψης γης, αλλά οι αλλαγές αυτές δεν ήταν ούτε γραμμικές από τον ένα τύπο στον άλλο ούτε αμοιβαίες σε όλους τους τύπους. Επιπλέον, το μέγεθος των αλλαγών ήταν διαφορετικό μεταξύ των διαφόρων τύπων. Στη διάρκεια όλων των εξεταζόμενων περιόδων, οι σημαντικότερες μεταβολές των καθαρών αξιών παρατηρούνται στα λιβάδια και τα δάση και σε μικρότερο βαθμό στους θαμνώνες (πίνακας Εικόνας 7). Οι καθαρές τιμές μεταβολής στα λιβάδια και τα δάση ήταν υψηλότερες σε σύγκριση με τις τιμές ανταλλαγής τους για το σύνολο της περιόδου μελέτης, υποδεικνύοντας ότι η διαφορά ποσότητας (καθαρή αξία) είναι κατά πολύ σημαντικότερη από τη διαφορά κατανομής τους (τιμή ανταλλαγής). Το τελευταίο υποδηλώνει ότι η καταγεγραμμένη συνολική επέκταση των ξυλωδών φυτών έναντι των ανοικτών εκτάσεων στο τοπίο επικεντρώνεται στις μεταβατικές τάσεις αυτών των δύο τύπων κάλυψης γης. Η καθαρή μεταβολή σε εκτάρια για κάθε τύπο χρήσης/κάλυψης γης, μεταξύ 1945 και 2020, παρουσιάζεται στο σχήμα της Εικόνας 8, ενώ οι διαχρονικές διαφορές στη δομή του τοπίου στον πίνακα της Εικόνας 9. Οι καθαρές μεταβολές υποδεικνύουν ότι οι μεγαλύτερες απώλειες παρατηρήθηκαν στα λιβάδια και τους ανοιχτούς θαμνώνες και οι μεγαλύτερες αυξήσεις στα δάση και τους πυκνούς θαμνώνες. Τέλος, οι διαφορές των τιμών NumP και MPS στις μετρικές τοπίου δείχνουν ότι το τοπίο του Λαγκαδά διαχρονικά γίνεται λιγότερο κατακερματισμένο και επομένως πιο ομοιογενές.

''' 4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ '''

Οι χωροχρονικές μεταβολές στο τοπίο του Λαγκαδά έδειξαν ότι οι χορτολιβαδικές εκτάσεις, οι ανοικτοί θαμνώνες και οι δασοβοσκότοποι μειώθηκαν κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου υπέρ των πυκνών θαμνώνων και των δασών, προκαλώντας σημαντική ελάττωση της ποικιλομορφίας και της ετερογένειας του τοπίου. Κύριοι δημογραφικοί και κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες ήταν η μείωση του τοπικού πληθυσμού, η γήρανση του πληθυσμού και η σημαντική μείωση της απασχόλησης στην πρωτογενή οικονομικό τομέα, με την πάροδο του χρόνου. Οι αλλαγές αυτές συνδυάστηκαν με μειώσεις στον αριθμό των ζώων βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή), της συγκομιδής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα και προσδιορίστηκαν ως οι κύριοι λόγοι για την αλλαγή του τοπίου. Οι βοσκότοποι έχουν γίνει όλο και περισσότερο κατακερματισμένοι και απομονωμένοι με την πάροδο των ετών. Η μελλοντική βιώσιμη κτηνοτροφία στην περιοχή απειλείται σοβαρά από τη συνεχιζόμενη μείωση των λιβαδιών και των ανοικτών θαμνώνων.

[[category:Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων]]
[[category:Παρακολούθηση και εκτίμηση διαχρονικών αλλαγών και εξελίξεων]]
[[category:Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης]]
[[category:Χαρτογράφηση βοσκοτόπων]]
[[Category:Pastures]]

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T19:03:59Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Spatiotemporal Changes (1945–2020) in a Grazed Landscape of Northern Greece, in Relation to Socioeconomic Changes''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, P. Tsioras , I. Tsividis, S. Palaiochorinos

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 1987. https://doi.org/10.3390/land11111987''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' μεσογειακά τοπία, επέκταση των δασών, μείωση των βοσκοτόπων, εγκατάλειψη γης, παραδοσιακές πρακτικές διαχείρισης, γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών, μετρικές τοπίου

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:Goula 1 Fig 1 Study Areas.png| thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Περιοχή μελέτης και υψομετρικές ζώνες (m, source DEM:Aster v2), Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126] '' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 1 Land Use Classification.png| thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 2 Population.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Πληθυσμιακή εξέλιξη στις πέντε τοπικές κοινότητες της περιοχής μελέτης, μεταξύ 1951 και 2011, βάσει της ΕΛΣΤΑΤ, Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 6 Land Use evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Εξέλιξη των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά μεταξύ 1945 και 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 4 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χωροχρονικές μεταβολές (1945-2020) στις περιοχές χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 3 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Χωροχρονικές μεταβάσεις χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 9 Landscape evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' ''Διαχρονική εξέλιξη του τοπίου του Λαγκαδά σε όρους ποσοστιαίων αυξήσεων, απωλειών, καθαρών αλλαγών και εναλλαγών χρήσεων γης/κάλυψης γης, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 5 Land Use Net Changes.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Καθαρές μεταβολές (προσαυξήσεις-απώλειες, σε εκτάρια) ανά τύπο χρήσης γης/κάλυψης γης και εξεταζόμενη περίοδο μελέτης για το τοπίο του Λαγκαδά, AL: Αροτραίες εκτάσεις, GR: Βοσκότοποι, OS: Ανοιχτοί θαμνώνες, DS: Πυκνοί θαμνώνες, SP: Βοσκότοποι, F: Δάση, B: Άγονες περιοχές, UR: Αστικές περιοχές, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 11 Landscape metrics.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Εξέλιξη της χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Ζήρεια το 1945 και το 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

Οι χωροχρονικές μεταβολές των βοσκοτόπων στην Ελλάδα τα τελευταία 75 χρόνια παρομοιάζουν με διάφορα μέρη της βόρειας Μεσογείου, όπου η δασική βλάστηση εισέβαλε σε ανοικτές περιοχές αλλάζοντας τη δομή και την ποικιλομορφία του τοπίου. Αυτές οι μεταβολές του τοπίου επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τις δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που επιδεινώνουν την εγκατάλειψη των παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, συμπεριλαμβανομένης της κτηνοτροφίας και της υλοτομίας. Το άρθρο εξετάζει τις χωροχρονικές αλλαγές όσον αφορά τους τύπους χρήσεων γης/κάλυψης γης σε έναν τυπικό βοσκότοπο στην περιοχή του Λαγκαδά, στη Β. Ελλάδα, την περίοδο 1945-2020 και επιχειρεί να τις συσχετίσει με τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εξέλιξη των βοσκοτόπων. Για την μελέτη της εξέλιξής τους αξιοποιήθηκε χαρτογραφικό υλικό σε διάφορες μορφές, όπως ιστορικά σύνολα δεδομένων (LULC) σε μορφή shapefile (1945, 1960 και 1993), πρόσφατοι χάρτες χρήσεων γης (Corine Land Cover of 2018) και δορυφορικές εικόνες (Google Earth από το 2017 έως το 2020), το οποίο αναλύθηκε με λογισμικό γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών και μετρικές τοπίου. Επίσης, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν δεδομένα κοινωνικοοικονομικής απογραφής και αριθμοί ζώων βόσκησης από διαχρονικές εκθέσεις απογραφής των ελληνικών αρχών.

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Η περιοχή μελέτης (τοπίο Λαγκαδά) ανήκει στον Δήμο Λαγκαδά του Νομού Θεσσαλονίκης (βόρεια Ελλάδα) και βρίσκεται 30 χιλιόμετρα ΒΑ από τη δεύτερη μεγαλύτερη μητροπολιτική περιοχή της χώρας, την πόλη της Θεσσαλονίκης (πληθυσμός 1.110.000). Αποτελείται από πέντε δημοτικές υποενότητες (Κολχικό, Εξάλοφος, Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι) που καλύπτουν μια έκταση περίπου 250 km2 , η οποία κυμαίνεται από λιγότερο από 100 μέτρα υψόμετρο στο νότιο μέρος της έως πάνω από 1100 μέτρα υψόμετρο στα βορειοανατολικά της λίμνης Κορώνειας (Εικόνα 1). Η λίμνη Κορώνεια ανήκει στο δίκτυο Natura 2000 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι εξαιρετικά σημαντική για τη διατήρηση της άγριας ζωής και προστατεύεται από τη σύμβαση Ραμσάρ. Η τοπογραφία του τοπίου του Λαγκαδά είναι λοφώδης/ημιορεινή, με ένα μάλλον πυκνό πρότυπο αποστράγγισης. Το κλίμα είναι ημίξηρο έως υπο-υγρό Μεσογειακό, με μέση ετήσια βροχόπτωση περίπου 500 mm και μέση ετήσια θερμοκρασία 11,5 °C. Οι κύριες χρήσεις/κατηγορίες κάλυψης γης είναι θαμνότοποι, γεωργικές εκτάσεις και δάση. Οι θαμνότοποι καλύπτονται κυρίως από Quercus coccifera L. και αποτελούν τόπο βόσκησης για αιγοπρόβατα σχεδόν όλο το χρόνο. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες σπορές και τα δάση κυριαρχούνται από φυλλοβόλες βελανιδιές (π.χ. Quercus pubescens Willd., Quercus frainetto Ten.).

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Η περίοδος μελέτης καλύπτει την περίοδο 1945-2020. Προκειμένου να εξεταστεί η επίδραση των κοινωνικο-οικονομικών αλλαγών (πληθυσμός, στοιχεία απασχόλησης) και των κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων (αριθμός προβάτων, αιγών και βοοειδών) στην εξέλιξη του τοπίου, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν στατιστικά δεδομένα από εθνικές εκθέσεις απογραφής που ανακτήθηκαν από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (διαθέσιμες από το 1951 έως το 2011) και ιστορικά αρχεία, όπως τα πολύτιμα αρχεία της μετακινούμενης κτηνοτροφίας της δεκαετίας του 1950 που αναφέρονται στο έργο του Χατζημιχάλη. Επίσης συλλέχθηκαν και αξιοποιήθηκαν πρόσθετα σχετικά δεδομένα προγενέστερων μελετών σχετικά με τη διαχείριση των δασών, όπως στις περιπτώσεις των προγραμμάτων αναδάσωσης και της παραγωγής ξυλάνθρακα και καυσόξυλων.

''' 2.3. Συλλογή δεδομένων και αλλαγές στη χρήση/κάλυψη γης '''

Στο πλαίσιο της έρευνας αξιοποιήθηκαν, ως χαρτογραφικό υλικό, ιστορικά αρχεία των δεδομένων LULC της περιοχής μελέτης για τα έτη 1945, 1960 και 1993 σε μορφή shapefile, με γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 (ΕΓΣΑ '87). Τα δεδομένα αυτά αντλήθηκαν από:

<blockquote>α) προγενένεστερο ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα ([https://cordis.europa.eu/project/id/EVK2-CT-2000-00091 GeoRange-Geomatics in the assessment and sustainable management of Mediterranean rangelands]), </blockquote>
<blockquote>β) ψηφιακούς χάρτες του Corine Land Cover 2018 (επαναπροβολή στο ΕΓΣΑ '87), και </blockquote>
<blockquote>γ) δορυφορικές εικόνες του προγράμματος Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ '87). </blockquote>

Τα ιστορικά δεδομένα του 1945, του 1960 και του 1993 δέχθηκαν εκ νέου επεξεργασία μέσω του λογισμικού ArcGIS® (ver.10.8.1, ESRI Inc., Redlands, CA, USA), προκειμένου να μειωθεί ο αρχικός αριθμός των τύπων χρήσης/κάλυψης γης σε αυτούς που απαιτούνται από το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης για περαιτέρω ανάλυση. Πιο συγκεκριμένα, το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης δομήθηκε βάσει οκτώ κατηγοριών τύπων χρήσης/κάλυψης γης (Εικόνα 2) και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης που χρησιμοποιείται από την Ελληνική Δασική Υπηρεσία. Για τον προσδιορισμό των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 2020, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη ψηφιοποίηση των αντίστοιχων πολυγώνων σε πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth. Η οπτική φωτοερμηνεία των διαφόρων χαρακτηριστικών στις δορυφορικές εικόνες βασίστηκε σε τυποποιημένα φωτογραφικά κλειδιά (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, σχήμα και μέγεθος) και συσχέτιση των χαρακτηριστικών για την αναγνώριση των διαφόρων τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Τα πιο πρόσφατα ιστορικά δεδομένα του 1993 χρησιμοποιήθηκαν ως σημείο αναφοράς και καθοδήγησαν τη φωτοερμηνεία του 2020.

''' 2.4. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Η χωροχρονική ανάλυση των μεταβάσεων του τοπίου στην περιοχή μελέτης, καθώς και των διαχρονικών μεταβάσεων όλων των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 1945 έως το 2020, πραγματοποιήθηκε αξιοποιώντας μία κοινή μέθοδο μεταταξινόμησης για ανίχνευση αλλαγών μεταξύ των διαφορετικών ημερομηνιών της περιόδου μελέτης. Η χρήση της μεταταξινόμησης είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός matrix αλλαγών χρήσεων/καλύψεων γης, το οποίο υπολογίστηκε με τη χρήση εντολών επικάλυψης στο λογισμικό του ArcGIS© για όλες τις χρονικές περιόδους. Επιπλέον, δημιουργήθηκε ένας σχετικός χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης χρήσεων/καλύψεων γης. Οι πίνακες μετάβασης επέτρεψαν στην ανάλυση των αλλαγών να συμπεριλάβει πρόσθετες συνιστώσες της αλλαγής, όπως κέρδη και απώλειες γης, καθαρές αλλαγές, συνολικές αλλαγές, και εναλλαγές.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ & ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

''' 3.1. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Ο συνολικός πληθυσμός των πέντε τοπικών κοινοτήτων μειώθηκε κατά 18% μεταξύ 1945 και 2011 (Εικόνα 3). Στη διάρκεια της περιόδου μελέτης, ο τοπικός πληθυσμός έφτασε στην κορύφωσή του το 1961, ενδεχομένως λόγω του ότι εκείνη την περίοδο οι κάτοικοι της περιοχής είχαν επιστρέψει πλήρως στα χωριά τους μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου (1940-1945) και του ελληνικού εμφυλίου πολέμου (1945-1949). Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, η εξέλιξη του τοπικού πληθυσμού, από την ανώτατη τιμή του (1961) μέχρι το έτος με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της απογραφής (2011), παρουσίασε μείωση κατά 27%. Η μείωση ήταν εντονότερη στα χωριά Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι, τα οποία βρίσκονται σε ημιορεινά και ορεινά τμήματα της περιοχής μελέτης.
Όσον αφορά την ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού, παρατηρήθηκε ότι το ποσοστό του πληθυσμού με ηλικία έως 44 ετών μειώθηκε από 76 σε 44%, ενώ το ποσοστό του τοπικού πληθυσμού με ηλικία άνω των 45 ετών αυξήθηκε από 24 σε 56%, για την ίδια περίοδο. Η αλλαγή αυτή εμφανίστηκε σε όλες τις κοινότητες του χωριού, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή στο χωριό Κολχικό, το οποίο βρίσκεται στην πεδινή περιοχή του τοπίου.
Όσον αφορά τις εκθέσεις απογραφής απασχόλησης της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, παρατηρήθηκε ότι το 1961, το 94% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας (γεωργία, κτηνοτροφία, δασοκομία), ενώ το ποσοστό αυτό μειώθηκε περισσότερο από τρεις φορές (30%) το 2011. Ομοίως, κατά τη διάρκεια της υπό μελέτη περιόδου, το συνολικό ενεργό εργατικό δυναμικό των πέντε χωριών μειώθηκε κατά 69%, γεγονός που δείχνει ότι ο αριθμός των συνταξιούχων ή των επίσημα ανέργων στα χωριά αυτά αυξάνεται.
Όλα τα παραπάνω στοιχεία συμφωνούν με τη γενική τάση που περιγράφεται για την περιοχή της βόρειας Μεσογείου ότι η δημογραφική αλλαγή συνίσταται στη μετακίνηση του πληθυσμού από τα χωριά προς τα αστικά κέντρα και ότι η μετακίνηση αυτή αφορά κυρίως τις νεότερες ηλικιακές ομάδες. Η αλλαγή αυτή έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού και τη διαφοροποίηση των τρόπων και των τεχνικών διαχείρισης των παραδοσιακών χρήσεων γης, προκαλώντας την εγκατάλειψη της γης. Η μεγάλη μείωση του αριθμού των ατόμων που απασχολούνται στον πρωτογενή τομέα, σε συνδυασμό με την έλλειψη νέων και παραγωγικών ανθρώπων στην περιοχή, είχε άμεσες επιπτώσεις στη γεωργία (π.χ. απώλεια της παραδοσιακής μορφής γεωργίας σε αναβαθμίδες) και στη δασοκομία, καθώς και στο σύστημα κτηνοτροφίας της περιοχής.
Επιπλέον, παρατηρήθηκε μείωση της εφαρμογής υπερεκτατικής/εκτατικής κτηνοτροφίας, ενώ η οικιακή κτηνοτροφία αυξήθηκε μόνο σε λίγους αριθμούς ζωικών ειδών, ως αποτέλεσμα της δυσκολίας των ηλικιωμένων να βοσκήσουν τα ζώα μακριά από τα χωριά, ιδίως σε περιοχές με μεγάλο υψόμετρο. Από την άλλη πλευρά, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων στην κτηνοτροφία μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 ανανεώθηκε μετά την κατάρρευση των πρώην κομμουνιστικών χωρών της ανατολικής Ευρώπης στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν φθηνό εργατικό δυναμικό με τη μορφή νέων μεταναστών άρχισε να εργάζεται στις ελληνικές κτηνοτροφικές μονάδες. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η ενίσχυση του εργατικού δυναμικού δεν μπόρεσε να αντιστρέψει τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης, ιδίως στα ορεινά. Επιπλέον, οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ, αρχής γενομένης από τη μεταρρύθμιση MacSharry το 1992) της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσπάθησαν να υποστηρίξουν τον πολυλειτουργικό ρόλο των εκτατικών συστημάτων βόσκησης, αλλά απέτυχαν να αντιμετωπίσουν πρακτικά τις ειδικές ανάγκες των εκτατικών κτηνοτρόφων και να σταματήσουν την εγκατάλειψη της υπαίθρου. 

''' 3.2. Αλλαγές στις χρήσεις/κάλυψη γης '''

Τα αποτελέσματα των μεταβολών χρήσης/κάλυψης γης και του ετήσιου ρυθμού μεταβολής τα τελευταία 75 έτη (1945-2020) παρουσιάζονται στην πίνακα της Εικόνας 4. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, η ξυλώδης βλάστηση στο τοπίο του Λαγκαδά έχει αυξηθεί σημαντικά σε βάρος των ανοικτών εκτάσεων (κυρίως χορτολιβαδικές εκτάσεις, ανοικτοί θαμνώνες και δασοπονικές εκτάσεις). Συγκεκριμένα, οι τύποι κάλυψης γης που αυξήθηκαν ήταν τα δάση (>100%), οι πυκνές θαμνώδεις εκτάσεις (>80%) και οι αστικές περιοχές (>100%). Αντίθετα, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις και οι ανοικτοί θαμνότοποι μειώθηκαν δραστικά κατά περισσότερο από 80% και 35%, αντίστοιχα. Οι άγονες εκτάσεις μειώθηκαν επίσης (>70%), αλλά καλύπτουν μόνο ένα περιορισμένο τμήμα της περιοχής μελέτης. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής έδειξε ποικίλες τάσεις για όλους τους τύπους χρήσης/κάλυψης γης που εξετάστηκαν κατά τη διάρκεια της περιόδου μελέτης (η χωροχρονική εξέλιξη των μεταβολών παρουσιάζεται στην Εικόνα 5). Οι σημαντικότερες ήταν η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αύξηση των δασικών εκτάσεων. Η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων ήταν εντονότερη κατά τη δεύτερη (1960-1993) και την τρίτη (1993-2020) περίοδο μελέτης, ως άμεση συνέπεια των διαδικασιών εγκατάλειψης γης που ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τη δεκαετία του 1970. Από την άλλη πλευρά, η αύξηση των δασικών εκτάσεων ήταν πιο ομοιόμορφη σε όλες τις χρονικές περιόδους, με μια πιο απότομη τάση αύξησης να εμφανίζεται κατά την πρώτη περίοδο μελέτης (1945-1960). Η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών εκτάσεων και των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς θαμνώνες παρατηρείται στο κεντρικό και νοτιοανατολικό τμήμα του τοπίου, καθώς και η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών και δασοπονικών εκτάσεων σε δάση στο βόρειο-βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις που διατηρούσαν ευρεία διασπορά μέχρι τη δεκαετία του 1960 μειώθηκαν σημαντικά, ιδίως μετά το 1993, σε μια στενή περιοχή κοντά στο χωριό Κολχικό στα νότια και σε λίγα διάσπαρτα τμήματα στα βόρεια. Αυτή η τάση επέκτασης των δασών και των θαμνώνων και μείωσης των χορτολιβαδικών εκτάσεων συνάδει με μελέτες από την Ελλάδα και άλλες μεσογειακές χώρες, υποδεικνύοντας ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι διαχειριστές γης θα πρέπει να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή σε αυτές τις μοναδικές αλληλεπιδράσεις που αλλάζουν γρήγορα την παραδοσιακή μορφή των μεσογειακών τοπίων. Η επέκταση των δασών δεν αποτελεί απαραίτητα πρόβλημα, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αρχές προσπάθησαν να αυξήσουν τη δασική κάλυψη για να προωθήσουν και να διανείμουν τα οφέλη των οικοσυστημικών υπηρεσιών στις τοπικές κοινότητες, ωστόσο το καθοριστικό στοιχείο είναι η διαχείριση αυτών των πόρων.Οι πιθανές θετικές επιπτώσεις της επέκτασης των δασών περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την αποκατάσταση του εδάφους, την αύξηση της δέσμευσης άνθρακα και την ανακύκλωση των θρεπτικών στοιχείων, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και στην αποκατάσταση του οικοσυστήματος, εάν συνδυαστούν με στοχευμένες πρωτοβουλίες. Αντίθετα, οι αρνητικές επιπτώσεις μπορεί να είναι επιζήμιες, κυρίως με τη μορφή συσσώρευσης μεγάλων ποσοτήτων βιομάζας στις εγκαταλελειμμένες και πιο πυκνοφυτεμένες δασικές περιοχές που αυξάνουν τον κίνδυνο και τη σοβαρότητα των πυρκαγιών, ιδίως στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής. Τέλος, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων σε κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις στην περιοχή αναμένεται να προωθήσει περαιτέρω την επέκταση των δασών, ιδίως πάνω από τις παραδοσιακές γεωργοκτηνοτροφικές περιοχές των τοπίων. Τελικά, αν η τάση αυτή επικρατήσει, θα συνδεθεί με τη μείωση της βιοποικιλότητας και την αλλοίωση των πολιτιστικών αξιών των κτηνοτροφικών τοπίων.

''' 3.3. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Οι χωροχρονικές μεταβάσεις του τοπίου του Λαγκαδά παρουσιάζονται στην Εικόνα 6. Μεταξύ 1945 και 2020, σχεδόν το 52% της περιοχής μελέτης άλλαξε χρήση. Οι σημαντικότερες αλλαγές ήταν η μετατροπή των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς και των δασο-κτηνοτροφικών εκτάσεων σε δάση. Μια άλλη σημαντική μεταβολή ήταν η μετατροπή των λιβαδιών σε θαμνότοπους (ανοικτούς ή πυκνούς), δασικές εκτάσεις και δάση και, τέλος, η μετατροπή των λιβαδιών σε καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Ωστόσο, μόνο σε λιγότερο από το 3% του συνολικού τοπίου σημειώθηκε η αντίθετη τάση, όπου τα πυκνά δάση και οι θαμνώδεις εκτάσεις μετατράπηκαν σε ανοικτές εκτάσεις (π.χ. χορτολιβαδικές εκτάσεις, ανοικτές θαμνώδεις εκτάσεις) και οι αρόσιμες εκτάσεις μετατράπηκαν σε χορτολιβαδικές εκτάσεις. Η σημαντικότερη αλλαγή στο τοπίο του Λαγκαδά κατά την περίοδο μελέτης ήταν η εισβολή ξυλωδών φυτών σε ανοικτές εκτάσεις, πιθανώς ως άμεση συνέπεια της μείωσης του αριθμού των ζώων, της συλλογής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα. Η εξάπλωση των ξυλωδών φυτών προκλήθηκε επίσης από τις πρακτικές αναδάσωσης της ελληνικής δασικής υπηρεσίας σε λιβάδια, ανοικτούς θαμνώνες και καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Επιπλέον, ένα σημαντικό μέρος των καλλιεργήσιμων εκτάσεων (περίπου 5% του συνολικού τοπίου) μετατράπηκε σε θαμνότοπους, δασοπονικές εκτάσεις και αστικές περιοχές, υποδηλώνοντας την επίδραση της εγκατάλειψης των παραδοσιακών γεωργικών πρακτικών, τάση που παρατηρήθηκε κυρίως κατά την περίοδο 1993-2020. Ο χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης των τύπων κατά την περίοδο μελέτης έδειξε ότι οι μεταβάσεις από θαμνώνες (από ανοικτούς σε πυκνούς τύπους κάλυψης) παρατηρήθηκαν κυρίως στο κεντρικό και νότιο τμήμα του τοπίου, ενώ οι μεταβάσεις από δασικές εκτάσεις σε δασικές παρατηρήθηκαν στο βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Η πιο ευρέως εμφανής μετάβαση στο τοπίο ήταν η μετάβαση των λιβαδιών σε θαμνώνες, δασοβοσκότοπους και δάση. Συμπερασματικά, αρκετές χωροχρονικές μεταβάσεις σημειώθηκαν σε διάφορους τύπους χρήσης/κάλυψης γης, αλλά οι αλλαγές αυτές δεν ήταν ούτε γραμμικές από τον ένα τύπο στον άλλο ούτε αμοιβαίες σε όλους τους τύπους. Επιπλέον, το μέγεθος των αλλαγών ήταν διαφορετικό μεταξύ των διαφόρων τύπων. Στη διάρκεια όλων των εξεταζόμενων περιόδων, οι σημαντικότερες μεταβολές των καθαρών αξιών παρατηρούνται στα λιβάδια και τα δάση και σε μικρότερο βαθμό στους θαμνώνες (πίνακας Εικόνας 7). Οι καθαρές τιμές μεταβολής στα λιβάδια και τα δάση ήταν υψηλότερες σε σύγκριση με τις τιμές ανταλλαγής τους για το σύνολο της περιόδου μελέτης, υποδεικνύοντας ότι η διαφορά ποσότητας (καθαρή αξία) είναι κατά πολύ σημαντικότερη από τη διαφορά κατανομής τους (τιμή ανταλλαγής). Το τελευταίο υποδηλώνει ότι η καταγεγραμμένη συνολική επέκταση των ξυλωδών φυτών έναντι των ανοικτών εκτάσεων στο τοπίο επικεντρώνεται στις μεταβατικές τάσεις αυτών των δύο τύπων κάλυψης γης.

''' 4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ '''

Οι χωροχρονικές μεταβολές στο τοπίο του Λαγκαδά έδειξαν ότι οι χορτολιβαδικές εκτάσεις, οι ανοικτοί θαμνώνες και οι δασοβοσκότοποι μειώθηκαν κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου υπέρ των πυκνών θαμνώνων και των δασών, προκαλώντας σημαντική ελάττωση της ποικιλομορφίας και της ετερογένειας του τοπίου. Κύριοι δημογραφικοί και κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες ήταν η μείωση του τοπικού πληθυσμού, η γήρανση του πληθυσμού και η σημαντική μείωση της απασχόλησης στην πρωτογενή οικονομικό τομέα, με την πάροδο του χρόνου. Οι αλλαγές αυτές συνδυάστηκαν με μειώσεις στον αριθμό των ζώων βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή), της συγκομιδής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα και προσδιορίστηκαν ως οι κύριοι λόγοι για την αλλαγή του τοπίου. Οι βοσκότοποι έχουν γίνει όλο και περισσότερο κατακερματισμένοι και απομονωμένοι με την πάροδο των ετών. Η μελλοντική βιώσιμη κτηνοτροφία στην περιοχή απειλείται σοβαρά από τη συνεχιζόμενη μείωση των λιβαδιών και των ανοικτών θαμνώνων.

[[category:Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων]]
[[category:Παρακολούθηση και εκτίμηση διαχρονικών αλλαγών και εξελίξεων]]
[[category:Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης]]
[[category:Χαρτογράφηση βοσκοτόπων]]
[[Category:Pastures]]

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T18:55:48Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Spatiotemporal Changes (1945–2020) in a Grazed Landscape of Northern Greece, in Relation to Socioeconomic Changes''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, P. Tsioras , I. Tsividis, S. Palaiochorinos

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 1987. https://doi.org/10.3390/land11111987''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' μεσογειακά τοπία, επέκταση των δασών, μείωση των βοσκοτόπων, εγκατάλειψη γης, παραδοσιακές πρακτικές διαχείρισης, γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών, μετρικές τοπίου

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:Goula 1 Fig 1 Study Areas.png| thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Περιοχή μελέτης και υψομετρικές ζώνες (m, source DEM:Aster v2), Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126] '' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 1 Land Use Classification.png| thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 2 Population.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Πληθυσμιακή εξέλιξη στις πέντε τοπικές κοινότητες της περιοχής μελέτης, μεταξύ 1951 και 2011, βάσει της ΕΛΣΤΑΤ, Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 6 Land Use evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Εξέλιξη των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά μεταξύ 1945 και 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 4 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χωροχρονικές μεταβολές (1945-2020) στις περιοχές χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 3 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Χωροχρονικές μεταβάσεις χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 9 Landscape evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' ''Διαχρονική εξέλιξη του τοπίου του Λαγκαδά σε όρους ποσοστιαίων αυξήσεων, απωλειών, καθαρών αλλαγών και εναλλαγών χρήσεων γης/κάλυψης γης, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 5 Land Use Net Changes.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Καθαρές μεταβολές (προσαυξήσεις-απώλειες, σε εκτάρια) ανά τύπο χρήσης γης/κάλυψης γης και εξεταζόμενη περίοδο μελέτης για το τοπίο του Λαγκαδά, AL: Αροτραίες εκτάσεις, GR: Βοσκότοποι, OS: Ανοιχτοί θαμνώνες, DS: Πυκνοί θαμνώνες, SP: Βοσκότοποι, F: Δάση, B: Άγονες περιοχές, UR: Αστικές περιοχές, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 11 Landscape metrics.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Εξέλιξη της χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Ζήρεια το 1945 και το 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

Οι χωροχρονικές μεταβολές των βοσκοτόπων στην Ελλάδα τα τελευταία 75 χρόνια παρομοιάζουν με διάφορα μέρη της βόρειας Μεσογείου, όπου η δασική βλάστηση εισέβαλε σε ανοικτές περιοχές αλλάζοντας τη δομή και την ποικιλομορφία του τοπίου. Αυτές οι μεταβολές του τοπίου επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τις δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που επιδεινώνουν την εγκατάλειψη των παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, συμπεριλαμβανομένης της κτηνοτροφίας και της υλοτομίας. Το άρθρο εξετάζει τις χωροχρονικές αλλαγές όσον αφορά τους τύπους χρήσεων γης/κάλυψης γης σε έναν τυπικό βοσκότοπο στην περιοχή του Λαγκαδά, στη Β. Ελλάδα, την περίοδο 1945-2020 και επιχειρεί να τις συσχετίσει με τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εξέλιξη των βοσκοτόπων. Για την μελέτη της εξέλιξής τους αξιοποιήθηκε χαρτογραφικό υλικό σε διάφορες μορφές, όπως ιστορικά σύνολα δεδομένων (LULC) σε μορφή shapefile (1945, 1960 και 1993), πρόσφατοι χάρτες χρήσεων γης (Corine Land Cover of 2018) και δορυφορικές εικόνες (Google Earth από το 2017 έως το 2020), το οποίο αναλύθηκε με λογισμικό γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών και μετρικές τοπίου. Επίσης, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν δεδομένα κοινωνικοοικονομικής απογραφής και αριθμοί ζώων βόσκησης από διαχρονικές εκθέσεις απογραφής των ελληνικών αρχών.

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Η περιοχή μελέτης (τοπίο Λαγκαδά) ανήκει στον Δήμο Λαγκαδά του Νομού Θεσσαλονίκης (βόρεια Ελλάδα) και βρίσκεται 30 χιλιόμετρα ΒΑ από τη δεύτερη μεγαλύτερη μητροπολιτική περιοχή της χώρας, την πόλη της Θεσσαλονίκης (πληθυσμός 1.110.000). Αποτελείται από πέντε δημοτικές υποενότητες (Κολχικό, Εξάλοφος, Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι) που καλύπτουν μια έκταση περίπου 250 km2 , η οποία κυμαίνεται από λιγότερο από 100 μέτρα υψόμετρο στο νότιο μέρος της έως πάνω από 1100 μέτρα υψόμετρο στα βορειοανατολικά της λίμνης Κορώνειας (Εικόνα 1). Η λίμνη Κορώνεια ανήκει στο δίκτυο Natura 2000 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι εξαιρετικά σημαντική για τη διατήρηση της άγριας ζωής και προστατεύεται από τη σύμβαση Ραμσάρ. Η τοπογραφία του τοπίου του Λαγκαδά είναι λοφώδης/ημιορεινή, με ένα μάλλον πυκνό πρότυπο αποστράγγισης. Το κλίμα είναι ημίξηρο έως υπο-υγρό Μεσογειακό, με μέση ετήσια βροχόπτωση περίπου 500 mm και μέση ετήσια θερμοκρασία 11,5 °C. Οι κύριες χρήσεις/κατηγορίες κάλυψης γης είναι θαμνότοποι, γεωργικές εκτάσεις και δάση. Οι θαμνότοποι καλύπτονται κυρίως από Quercus coccifera L. και αποτελούν τόπο βόσκησης για αιγοπρόβατα σχεδόν όλο το χρόνο. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες σπορές και τα δάση κυριαρχούνται από φυλλοβόλες βελανιδιές (π.χ. Quercus pubescens Willd., Quercus frainetto Ten.).

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Η περίοδος μελέτης καλύπτει την περίοδο 1945-2020. Προκειμένου να εξεταστεί η επίδραση των κοινωνικο-οικονομικών αλλαγών (πληθυσμός, στοιχεία απασχόλησης) και των κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων (αριθμός προβάτων, αιγών και βοοειδών) στην εξέλιξη του τοπίου, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν στατιστικά δεδομένα από εθνικές εκθέσεις απογραφής που ανακτήθηκαν από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (διαθέσιμες από το 1951 έως το 2011) και ιστορικά αρχεία, όπως τα πολύτιμα αρχεία της μετακινούμενης κτηνοτροφίας της δεκαετίας του 1950 που αναφέρονται στο έργο του Χατζημιχάλη. Επίσης συλλέχθηκαν και αξιοποιήθηκαν πρόσθετα σχετικά δεδομένα προγενέστερων μελετών σχετικά με τη διαχείριση των δασών, όπως στις περιπτώσεις των προγραμμάτων αναδάσωσης και της παραγωγής ξυλάνθρακα και καυσόξυλων.

''' 2.3. Συλλογή δεδομένων και αλλαγές στη χρήση/κάλυψη γης '''

Στο πλαίσιο της έρευνας αξιοποιήθηκαν, ως χαρτογραφικό υλικό, ιστορικά αρχεία των δεδομένων LULC της περιοχής μελέτης για τα έτη 1945, 1960 και 1993 σε μορφή shapefile, με γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 (ΕΓΣΑ '87). Τα δεδομένα αυτά αντλήθηκαν από:

<blockquote>α) προγενένεστερο ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα ([https://cordis.europa.eu/project/id/EVK2-CT-2000-00091 GeoRange-Geomatics in the assessment and sustainable management of Mediterranean rangelands]), </blockquote>
<blockquote>β) ψηφιακούς χάρτες του Corine Land Cover 2018 (επαναπροβολή στο ΕΓΣΑ '87), και </blockquote>
<blockquote>γ) δορυφορικές εικόνες του προγράμματος Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ '87). </blockquote>

Τα ιστορικά δεδομένα του 1945, του 1960 και του 1993 δέχθηκαν εκ νέου επεξεργασία μέσω του λογισμικού ArcGIS® (ver.10.8.1, ESRI Inc., Redlands, CA, USA), προκειμένου να μειωθεί ο αρχικός αριθμός των τύπων χρήσης/κάλυψης γης σε αυτούς που απαιτούνται από το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης για περαιτέρω ανάλυση. Πιο συγκεκριμένα, το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης δομήθηκε βάσει οκτώ κατηγοριών τύπων χρήσης/κάλυψης γης (Εικόνα 2) και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης που χρησιμοποιείται από την Ελληνική Δασική Υπηρεσία. Για τον προσδιορισμό των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 2020, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη ψηφιοποίηση των αντίστοιχων πολυγώνων σε πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth. Η οπτική φωτοερμηνεία των διαφόρων χαρακτηριστικών στις δορυφορικές εικόνες βασίστηκε σε τυποποιημένα φωτογραφικά κλειδιά (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, σχήμα και μέγεθος) και συσχέτιση των χαρακτηριστικών για την αναγνώριση των διαφόρων τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Τα πιο πρόσφατα ιστορικά δεδομένα του 1993 χρησιμοποιήθηκαν ως σημείο αναφοράς και καθοδήγησαν τη φωτοερμηνεία του 2020.

''' 2.4. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Η χωροχρονική ανάλυση των μεταβάσεων του τοπίου στην περιοχή μελέτης, καθώς και των διαχρονικών μεταβάσεων όλων των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 1945 έως το 2020, πραγματοποιήθηκε αξιοποιώντας μία κοινή μέθοδο μεταταξινόμησης για ανίχνευση αλλαγών μεταξύ των διαφορετικών ημερομηνιών της περιόδου μελέτης. Η χρήση της μεταταξινόμησης είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός matrix αλλαγών χρήσεων/καλύψεων γης, το οποίο υπολογίστηκε με τη χρήση εντολών επικάλυψης στο λογισμικό του ArcGIS© για όλες τις χρονικές περιόδους. Επιπλέον, δημιουργήθηκε ένας σχετικός χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης χρήσεων/καλύψεων γης. Οι πίνακες μετάβασης επέτρεψαν στην ανάλυση των αλλαγών να συμπεριλάβει πρόσθετες συνιστώσες της αλλαγής, όπως κέρδη και απώλειες γης, καθαρές αλλαγές, συνολικές αλλαγές, και εναλλαγές.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ & ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

''' 3.1. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Ο συνολικός πληθυσμός των πέντε τοπικών κοινοτήτων μειώθηκε κατά 18% μεταξύ 1945 και 2011 (Εικόνα 3). Στη διάρκεια της περιόδου μελέτης, ο τοπικός πληθυσμός έφτασε στην κορύφωσή του το 1961, ενδεχομένως λόγω του ότι εκείνη την περίοδο οι κάτοικοι της περιοχής είχαν επιστρέψει πλήρως στα χωριά τους μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου (1940-1945) και του ελληνικού εμφυλίου πολέμου (1945-1949). Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, η εξέλιξη του τοπικού πληθυσμού, από την ανώτατη τιμή του (1961) μέχρι το έτος με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της απογραφής (2011), παρουσίασε μείωση κατά 27%. Η μείωση ήταν εντονότερη στα χωριά Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι, τα οποία βρίσκονται σε ημιορεινά και ορεινά τμήματα της περιοχής μελέτης.
Όσον αφορά την ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού, παρατηρήθηκε ότι το ποσοστό του πληθυσμού με ηλικία έως 44 ετών μειώθηκε από 76 σε 44%, ενώ το ποσοστό του τοπικού πληθυσμού με ηλικία άνω των 45 ετών αυξήθηκε από 24 σε 56%, για την ίδια περίοδο. Η αλλαγή αυτή εμφανίστηκε σε όλες τις κοινότητες του χωριού, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή στο χωριό Κολχικό, το οποίο βρίσκεται στην πεδινή περιοχή του τοπίου.
Όσον αφορά τις εκθέσεις απογραφής απασχόλησης της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, παρατηρήθηκε ότι το 1961, το 94% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας (γεωργία, κτηνοτροφία, δασοκομία), ενώ το ποσοστό αυτό μειώθηκε περισσότερο από τρεις φορές (30%) το 2011. Ομοίως, κατά τη διάρκεια της υπό μελέτη περιόδου, το συνολικό ενεργό εργατικό δυναμικό των πέντε χωριών μειώθηκε κατά 69%, γεγονός που δείχνει ότι ο αριθμός των συνταξιούχων ή των επίσημα ανέργων στα χωριά αυτά αυξάνεται.
Όλα τα παραπάνω στοιχεία συμφωνούν με τη γενική τάση που περιγράφεται για την περιοχή της βόρειας Μεσογείου ότι η δημογραφική αλλαγή συνίσταται στη μετακίνηση του πληθυσμού από τα χωριά προς τα αστικά κέντρα και ότι η μετακίνηση αυτή αφορά κυρίως τις νεότερες ηλικιακές ομάδες. Η αλλαγή αυτή έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού και τη διαφοροποίηση των τρόπων και των τεχνικών διαχείρισης των παραδοσιακών χρήσεων γης, προκαλώντας την εγκατάλειψη της γης. Η μεγάλη μείωση του αριθμού των ατόμων που απασχολούνται στον πρωτογενή τομέα, σε συνδυασμό με την έλλειψη νέων και παραγωγικών ανθρώπων στην περιοχή, είχε άμεσες επιπτώσεις στη γεωργία (π.χ. απώλεια της παραδοσιακής μορφής γεωργίας σε αναβαθμίδες) και στη δασοκομία, καθώς και στο σύστημα κτηνοτροφίας της περιοχής.
Επιπλέον, παρατηρήθηκε μείωση της εφαρμογής υπερεκτατικής/εκτατικής κτηνοτροφίας, ενώ η οικιακή κτηνοτροφία αυξήθηκε μόνο σε λίγους αριθμούς ζωικών ειδών, ως αποτέλεσμα της δυσκολίας των ηλικιωμένων να βοσκήσουν τα ζώα μακριά από τα χωριά, ιδίως σε περιοχές με μεγάλο υψόμετρο. Από την άλλη πλευρά, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων στην κτηνοτροφία μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 ανανεώθηκε μετά την κατάρρευση των πρώην κομμουνιστικών χωρών της ανατολικής Ευρώπης στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν φθηνό εργατικό δυναμικό με τη μορφή νέων μεταναστών άρχισε να εργάζεται στις ελληνικές κτηνοτροφικές μονάδες. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η ενίσχυση του εργατικού δυναμικού δεν μπόρεσε να αντιστρέψει τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης, ιδίως στα ορεινά. Επιπλέον, οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ, αρχής γενομένης από τη μεταρρύθμιση MacSharry το 1992) της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσπάθησαν να υποστηρίξουν τον πολυλειτουργικό ρόλο των εκτατικών συστημάτων βόσκησης, αλλά απέτυχαν να αντιμετωπίσουν πρακτικά τις ειδικές ανάγκες των εκτατικών κτηνοτρόφων και να σταματήσουν την εγκατάλειψη της υπαίθρου. 

''' 3.2. Αλλαγές στις χρήσεις/κάλυψη γης '''

Τα αποτελέσματα των μεταβολών χρήσης/κάλυψης γης και του ετήσιου ρυθμού μεταβολής τα τελευταία 75 έτη (1945-2020) παρουσιάζονται στην πίνακα της Εικόνας 4. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, η ξυλώδης βλάστηση στο τοπίο του Λαγκαδά έχει αυξηθεί σημαντικά σε βάρος των ανοικτών εκτάσεων (κυρίως χορτολιβαδικές εκτάσεις, ανοικτοί θαμνώνες και δασοπονικές εκτάσεις). Συγκεκριμένα, οι τύποι κάλυψης γης που αυξήθηκαν ήταν τα δάση (>100%), οι πυκνές θαμνώδεις εκτάσεις (>80%) και οι αστικές περιοχές (>100%). Αντίθετα, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις και οι ανοικτοί θαμνότοποι μειώθηκαν δραστικά κατά περισσότερο από 80% και 35%, αντίστοιχα. Οι άγονες εκτάσεις μειώθηκαν επίσης (>70%), αλλά καλύπτουν μόνο ένα περιορισμένο τμήμα της περιοχής μελέτης. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής έδειξε ποικίλες τάσεις για όλους τους τύπους χρήσης/κάλυψης γης που εξετάστηκαν κατά τη διάρκεια της περιόδου μελέτης (η χωροχρονική εξέλιξη των μεταβολών παρουσιάζεται στην Εικόνα 5). Οι σημαντικότερες ήταν η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αύξηση των δασικών εκτάσεων. Η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων ήταν εντονότερη κατά τη δεύτερη (1960-1993) και την τρίτη (1993-2020) περίοδο μελέτης, ως άμεση συνέπεια των διαδικασιών εγκατάλειψης γης που ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τη δεκαετία του 1970. Από την άλλη πλευρά, η αύξηση των δασικών εκτάσεων ήταν πιο ομοιόμορφη σε όλες τις χρονικές περιόδους, με μια πιο απότομη τάση αύξησης να εμφανίζεται κατά την πρώτη περίοδο μελέτης (1945-1960). Η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών εκτάσεων και των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς θαμνώνες παρατηρείται στο κεντρικό και νοτιοανατολικό τμήμα του τοπίου, καθώς και η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών και δασοπονικών εκτάσεων σε δάση στο βόρειο-βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις που διατηρούσαν ευρεία διασπορά μέχρι τη δεκαετία του 1960 μειώθηκαν σημαντικά, ιδίως μετά το 1993, σε μια στενή περιοχή κοντά στο χωριό Κολχικό στα νότια και σε λίγα διάσπαρτα τμήματα στα βόρεια. Αυτή η τάση επέκτασης των δασών και των θαμνώνων και μείωσης των χορτολιβαδικών εκτάσεων συνάδει με μελέτες από την Ελλάδα και άλλες μεσογειακές χώρες, υποδεικνύοντας ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι διαχειριστές γης θα πρέπει να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή σε αυτές τις μοναδικές αλληλεπιδράσεις που αλλάζουν γρήγορα την παραδοσιακή μορφή των μεσογειακών τοπίων. Η επέκταση των δασών δεν αποτελεί απαραίτητα πρόβλημα, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αρχές προσπάθησαν να αυξήσουν τη δασική κάλυψη για να προωθήσουν και να διανείμουν τα οφέλη των οικοσυστημικών υπηρεσιών στις τοπικές κοινότητες, ωστόσο το καθοριστικό στοιχείο είναι η διαχείριση αυτών των πόρων.Οι πιθανές θετικές επιπτώσεις της επέκτασης των δασών περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την αποκατάσταση του εδάφους, την αύξηση της δέσμευσης άνθρακα και την ανακύκλωση των θρεπτικών στοιχείων, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και στην αποκατάσταση του οικοσυστήματος, εάν συνδυαστούν με στοχευμένες πρωτοβουλίες. Αντίθετα, οι αρνητικές επιπτώσεις μπορεί να είναι επιζήμιες, κυρίως με τη μορφή συσσώρευσης μεγάλων ποσοτήτων βιομάζας στις εγκαταλελειμμένες και πιο πυκνοφυτεμένες δασικές περιοχές που αυξάνουν τον κίνδυνο και τη σοβαρότητα των πυρκαγιών, ιδίως στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής. Τέλος, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων σε κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις στην περιοχή αναμένεται να προωθήσει περαιτέρω την επέκταση των δασών, ιδίως πάνω από τις παραδοσιακές γεωργοκτηνοτροφικές περιοχές των τοπίων. Τελικά, αν η τάση αυτή επικρατήσει, θα συνδεθεί με τη μείωση της βιοποικιλότητας και την αλλοίωση των πολιτιστικών αξιών των κτηνοτροφικών τοπίων.

''' 3.3. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Οι χωροχρονικές μεταβάσεις του τοπίου του Λαγκαδά παρουσιάζονται στην Εικόνα 6.

''' 4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ '''

Οι χωροχρονικές μεταβολές στο τοπίο του Λαγκαδά έδειξαν ότι οι χορτολιβαδικές εκτάσεις, οι ανοικτοί θαμνώνες και οι δασοβοσκότοποι μειώθηκαν κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου υπέρ των πυκνών θαμνώνων και των δασών, προκαλώντας σημαντική ελάττωση της ποικιλομορφίας και της ετερογένειας του τοπίου. Κύριοι δημογραφικοί και κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες ήταν η μείωση του τοπικού πληθυσμού, η γήρανση του πληθυσμού και η σημαντική μείωση της απασχόλησης στην πρωτογενή οικονομικό τομέα, με την πάροδο του χρόνου. Οι αλλαγές αυτές συνδυάστηκαν με μειώσεις στον αριθμό των ζώων βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή), της συγκομιδής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα και προσδιορίστηκαν ως οι κύριοι λόγοι για την αλλαγή του τοπίου. Οι βοσκότοποι έχουν γίνει όλο και περισσότερο κατακερματισμένοι και απομονωμένοι με την πάροδο των ετών. Η μελλοντική βιώσιμη κτηνοτροφία στην περιοχή απειλείται σοβαρά από τη συνεχιζόμενη μείωση των λιβαδιών και των ανοικτών θαμνώνων.

[[category:Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων]]
[[category:Παρακολούθηση και εκτίμηση διαχρονικών αλλαγών και εξελίξεων]]
[[category:Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης]]
[[category:Χαρτογράφηση βοσκοτόπων]]
[[Category:Pastures]]

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T18:45:51Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Spatiotemporal Changes (1945–2020) in a Grazed Landscape of Northern Greece, in Relation to Socioeconomic Changes''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, P. Tsioras , I. Tsividis, S. Palaiochorinos

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 1987. https://doi.org/10.3390/land11111987''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' μεσογειακά τοπία, επέκταση των δασών, μείωση των βοσκοτόπων, εγκατάλειψη γης, παραδοσιακές πρακτικές διαχείρισης, γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών, μετρικές τοπίου

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:Goula 1 Fig 1 Study Areas.png| thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Περιοχή μελέτης και υψομετρικές ζώνες (m, source DEM:Aster v2), Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126] '' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 1 Land Use Classification.png| thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 2 Population.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Πληθυσμιακή εξέλιξη στις πέντε τοπικές κοινότητες της περιοχής μελέτης, μεταξύ 1951 και 2011, βάσει της ΕΛΣΤΑΤ, Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 6 Land Use evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Εξέλιξη των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά μεταξύ 1945 και 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 4 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χωροχρονικές μεταβολές (1945-2020) στις περιοχές χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 3 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Χωροχρονικές μεταβάσεις χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 5 Land Use Net Changes.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' '' Χωρική κατανομή των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Βέρμιο το 1945 και το 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 9 Landscape evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Χωρική κατανομή των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Ζήρεια το 1945 και το 2020, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 11 Landscape metrics.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Εξέλιξη της χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Ζήρεια το 1945 και το 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

Οι χωροχρονικές μεταβολές των βοσκοτόπων στην Ελλάδα τα τελευταία 75 χρόνια παρομοιάζουν με διάφορα μέρη της βόρειας Μεσογείου, όπου η δασική βλάστηση εισέβαλε σε ανοικτές περιοχές αλλάζοντας τη δομή και την ποικιλομορφία του τοπίου. Αυτές οι μεταβολές του τοπίου επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τις δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που επιδεινώνουν την εγκατάλειψη των παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, συμπεριλαμβανομένης της κτηνοτροφίας και της υλοτομίας. Το άρθρο εξετάζει τις χωροχρονικές αλλαγές όσον αφορά τους τύπους χρήσεων γης/κάλυψης γης σε έναν τυπικό βοσκότοπο στην περιοχή του Λαγκαδά, στη Β. Ελλάδα, την περίοδο 1945-2020 και επιχειρεί να τις συσχετίσει με τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εξέλιξη των βοσκοτόπων. Για την μελέτη της εξέλιξής τους αξιοποιήθηκε χαρτογραφικό υλικό σε διάφορες μορφές, όπως ιστορικά σύνολα δεδομένων (LULC) σε μορφή shapefile (1945, 1960 και 1993), πρόσφατοι χάρτες χρήσεων γης (Corine Land Cover of 2018) και δορυφορικές εικόνες (Google Earth από το 2017 έως το 2020), το οποίο αναλύθηκε με λογισμικό γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών και μετρικές τοπίου. Επίσης, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν δεδομένα κοινωνικοοικονομικής απογραφής και αριθμοί ζώων βόσκησης από διαχρονικές εκθέσεις απογραφής των ελληνικών αρχών.

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Η περιοχή μελέτης (τοπίο Λαγκαδά) ανήκει στον Δήμο Λαγκαδά του Νομού Θεσσαλονίκης (βόρεια Ελλάδα) και βρίσκεται 30 χιλιόμετρα ΒΑ από τη δεύτερη μεγαλύτερη μητροπολιτική περιοχή της χώρας, την πόλη της Θεσσαλονίκης (πληθυσμός 1.110.000). Αποτελείται από πέντε δημοτικές υποενότητες (Κολχικό, Εξάλοφος, Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι) που καλύπτουν μια έκταση περίπου 250 km2 , η οποία κυμαίνεται από λιγότερο από 100 μέτρα υψόμετρο στο νότιο μέρος της έως πάνω από 1100 μέτρα υψόμετρο στα βορειοανατολικά της λίμνης Κορώνειας (Εικόνα 1). Η λίμνη Κορώνεια ανήκει στο δίκτυο Natura 2000 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι εξαιρετικά σημαντική για τη διατήρηση της άγριας ζωής και προστατεύεται από τη σύμβαση Ραμσάρ. Η τοπογραφία του τοπίου του Λαγκαδά είναι λοφώδης/ημιορεινή, με ένα μάλλον πυκνό πρότυπο αποστράγγισης. Το κλίμα είναι ημίξηρο έως υπο-υγρό Μεσογειακό, με μέση ετήσια βροχόπτωση περίπου 500 mm και μέση ετήσια θερμοκρασία 11,5 °C. Οι κύριες χρήσεις/κατηγορίες κάλυψης γης είναι θαμνότοποι, γεωργικές εκτάσεις και δάση. Οι θαμνότοποι καλύπτονται κυρίως από Quercus coccifera L. και αποτελούν τόπο βόσκησης για αιγοπρόβατα σχεδόν όλο το χρόνο. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες σπορές και τα δάση κυριαρχούνται από φυλλοβόλες βελανιδιές (π.χ. Quercus pubescens Willd., Quercus frainetto Ten.).

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Η περίοδος μελέτης καλύπτει την περίοδο 1945-2020. Προκειμένου να εξεταστεί η επίδραση των κοινωνικο-οικονομικών αλλαγών (πληθυσμός, στοιχεία απασχόλησης) και των κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων (αριθμός προβάτων, αιγών και βοοειδών) στην εξέλιξη του τοπίου, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν στατιστικά δεδομένα από εθνικές εκθέσεις απογραφής που ανακτήθηκαν από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (διαθέσιμες από το 1951 έως το 2011) και ιστορικά αρχεία, όπως τα πολύτιμα αρχεία της μετακινούμενης κτηνοτροφίας της δεκαετίας του 1950 που αναφέρονται στο έργο του Χατζημιχάλη. Επίσης συλλέχθηκαν και αξιοποιήθηκαν πρόσθετα σχετικά δεδομένα προγενέστερων μελετών σχετικά με τη διαχείριση των δασών, όπως στις περιπτώσεις των προγραμμάτων αναδάσωσης και της παραγωγής ξυλάνθρακα και καυσόξυλων.

''' 2.3. Συλλογή δεδομένων και αλλαγές στη χρήση/κάλυψη γης '''

Στο πλαίσιο της έρευνας αξιοποιήθηκαν, ως χαρτογραφικό υλικό, ιστορικά αρχεία των δεδομένων LULC της περιοχής μελέτης για τα έτη 1945, 1960 και 1993 σε μορφή shapefile, με γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 (ΕΓΣΑ '87). Τα δεδομένα αυτά αντλήθηκαν από:

<blockquote>α) προγενένεστερο ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα ([https://cordis.europa.eu/project/id/EVK2-CT-2000-00091 GeoRange-Geomatics in the assessment and sustainable management of Mediterranean rangelands]), </blockquote>
<blockquote>β) ψηφιακούς χάρτες του Corine Land Cover 2018 (επαναπροβολή στο ΕΓΣΑ '87), και </blockquote>
<blockquote>γ) δορυφορικές εικόνες του προγράμματος Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ '87). </blockquote>

Τα ιστορικά δεδομένα του 1945, του 1960 και του 1993 δέχθηκαν εκ νέου επεξεργασία μέσω του λογισμικού ArcGIS® (ver.10.8.1, ESRI Inc., Redlands, CA, USA), προκειμένου να μειωθεί ο αρχικός αριθμός των τύπων χρήσης/κάλυψης γης σε αυτούς που απαιτούνται από το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης για περαιτέρω ανάλυση. Πιο συγκεκριμένα, το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης δομήθηκε βάσει οκτώ κατηγοριών τύπων χρήσης/κάλυψης γης (Εικόνα 2) και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης που χρησιμοποιείται από την Ελληνική Δασική Υπηρεσία. Για τον προσδιορισμό των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 2020, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη ψηφιοποίηση των αντίστοιχων πολυγώνων σε πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth. Η οπτική φωτοερμηνεία των διαφόρων χαρακτηριστικών στις δορυφορικές εικόνες βασίστηκε σε τυποποιημένα φωτογραφικά κλειδιά (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, σχήμα και μέγεθος) και συσχέτιση των χαρακτηριστικών για την αναγνώριση των διαφόρων τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Τα πιο πρόσφατα ιστορικά δεδομένα του 1993 χρησιμοποιήθηκαν ως σημείο αναφοράς και καθοδήγησαν τη φωτοερμηνεία του 2020.

''' 2.4. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Η χωροχρονική ανάλυση των μεταβάσεων του τοπίου στην περιοχή μελέτης, καθώς και των διαχρονικών μεταβάσεων όλων των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 1945 έως το 2020, πραγματοποιήθηκε αξιοποιώντας μία κοινή μέθοδο μεταταξινόμησης για ανίχνευση αλλαγών μεταξύ των διαφορετικών ημερομηνιών της περιόδου μελέτης. Η χρήση της μεταταξινόμησης είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός matrix αλλαγών χρήσεων/καλύψεων γης, το οποίο υπολογίστηκε με τη χρήση εντολών επικάλυψης στο λογισμικό του ArcGIS© για όλες τις χρονικές περιόδους. Επιπλέον, δημιουργήθηκε ένας σχετικός χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης χρήσεων/καλύψεων γης. Οι πίνακες μετάβασης επέτρεψαν στην ανάλυση των αλλαγών να συμπεριλάβει πρόσθετες συνιστώσες της αλλαγής, όπως κέρδη και απώλειες γης, καθαρές αλλαγές, συνολικές αλλαγές, και εναλλαγές.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ & ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

''' 3.1. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Ο συνολικός πληθυσμός των πέντε τοπικών κοινοτήτων μειώθηκε κατά 18% μεταξύ 1945 και 2011 (Εικόνα 3). Στη διάρκεια της περιόδου μελέτης, ο τοπικός πληθυσμός έφτασε στην κορύφωσή του το 1961, ενδεχομένως λόγω του ότι εκείνη την περίοδο οι κάτοικοι της περιοχής είχαν επιστρέψει πλήρως στα χωριά τους μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου (1940-1945) και του ελληνικού εμφυλίου πολέμου (1945-1949). Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, η εξέλιξη του τοπικού πληθυσμού, από την ανώτατη τιμή του (1961) μέχρι το έτος με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της απογραφής (2011), παρουσίασε μείωση κατά 27%. Η μείωση ήταν εντονότερη στα χωριά Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι, τα οποία βρίσκονται σε ημιορεινά και ορεινά τμήματα της περιοχής μελέτης.
Όσον αφορά την ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού, παρατηρήθηκε ότι το ποσοστό του πληθυσμού με ηλικία έως 44 ετών μειώθηκε από 76 σε 44%, ενώ το ποσοστό του τοπικού πληθυσμού με ηλικία άνω των 45 ετών αυξήθηκε από 24 σε 56%, για την ίδια περίοδο. Η αλλαγή αυτή εμφανίστηκε σε όλες τις κοινότητες του χωριού, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή στο χωριό Κολχικό, το οποίο βρίσκεται στην πεδινή περιοχή του τοπίου.
Όσον αφορά τις εκθέσεις απογραφής απασχόλησης της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, παρατηρήθηκε ότι το 1961, το 94% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας (γεωργία, κτηνοτροφία, δασοκομία), ενώ το ποσοστό αυτό μειώθηκε περισσότερο από τρεις φορές (30%) το 2011. Ομοίως, κατά τη διάρκεια της υπό μελέτη περιόδου, το συνολικό ενεργό εργατικό δυναμικό των πέντε χωριών μειώθηκε κατά 69%, γεγονός που δείχνει ότι ο αριθμός των συνταξιούχων ή των επίσημα ανέργων στα χωριά αυτά αυξάνεται.
Όλα τα παραπάνω στοιχεία συμφωνούν με τη γενική τάση που περιγράφεται για την περιοχή της βόρειας Μεσογείου ότι η δημογραφική αλλαγή συνίσταται στη μετακίνηση του πληθυσμού από τα χωριά προς τα αστικά κέντρα και ότι η μετακίνηση αυτή αφορά κυρίως τις νεότερες ηλικιακές ομάδες. Η αλλαγή αυτή έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού και τη διαφοροποίηση των τρόπων και των τεχνικών διαχείρισης των παραδοσιακών χρήσεων γης, προκαλώντας την εγκατάλειψη της γης. Η μεγάλη μείωση του αριθμού των ατόμων που απασχολούνται στον πρωτογενή τομέα, σε συνδυασμό με την έλλειψη νέων και παραγωγικών ανθρώπων στην περιοχή, είχε άμεσες επιπτώσεις στη γεωργία (π.χ. απώλεια της παραδοσιακής μορφής γεωργίας σε αναβαθμίδες) και στη δασοκομία, καθώς και στο σύστημα κτηνοτροφίας της περιοχής.
Επιπλέον, παρατηρήθηκε μείωση της εφαρμογής υπερεκτατικής/εκτατικής κτηνοτροφίας, ενώ η οικιακή κτηνοτροφία αυξήθηκε μόνο σε λίγους αριθμούς ζωικών ειδών, ως αποτέλεσμα της δυσκολίας των ηλικιωμένων να βοσκήσουν τα ζώα μακριά από τα χωριά, ιδίως σε περιοχές με μεγάλο υψόμετρο. Από την άλλη πλευρά, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων στην κτηνοτροφία μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 ανανεώθηκε μετά την κατάρρευση των πρώην κομμουνιστικών χωρών της ανατολικής Ευρώπης στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν φθηνό εργατικό δυναμικό με τη μορφή νέων μεταναστών άρχισε να εργάζεται στις ελληνικές κτηνοτροφικές μονάδες. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η ενίσχυση του εργατικού δυναμικού δεν μπόρεσε να αντιστρέψει τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης, ιδίως στα ορεινά. Επιπλέον, οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ, αρχής γενομένης από τη μεταρρύθμιση MacSharry το 1992) της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσπάθησαν να υποστηρίξουν τον πολυλειτουργικό ρόλο των εκτατικών συστημάτων βόσκησης, αλλά απέτυχαν να αντιμετωπίσουν πρακτικά τις ειδικές ανάγκες των εκτατικών κτηνοτρόφων και να σταματήσουν την εγκατάλειψη της υπαίθρου. 

''' 3.2. Αλλαγές στις χρήσεις/κάλυψη γης '''

Τα αποτελέσματα των μεταβολών χρήσης/κάλυψης γης και του ετήσιου ρυθμού μεταβολής τα τελευταία 75 έτη (1945-2020) παρουσιάζονται στην πίνακα της Εικόνας 4. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, η ξυλώδης βλάστηση στο τοπίο του Λαγκαδά έχει αυξηθεί σημαντικά σε βάρος των ανοικτών εκτάσεων (κυρίως χορτολιβαδικές εκτάσεις, ανοικτοί θαμνώνες και δασοπονικές εκτάσεις). Συγκεκριμένα, οι τύποι κάλυψης γης που αυξήθηκαν ήταν τα δάση (>100%), οι πυκνές θαμνώδεις εκτάσεις (>80%) και οι αστικές περιοχές (>100%). Αντίθετα, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις και οι ανοικτοί θαμνότοποι μειώθηκαν δραστικά κατά περισσότερο από 80% και 35%, αντίστοιχα. Οι άγονες εκτάσεις μειώθηκαν επίσης (>70%), αλλά καλύπτουν μόνο ένα περιορισμένο τμήμα της περιοχής μελέτης. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής έδειξε ποικίλες τάσεις για όλους τους τύπους χρήσης/κάλυψης γης που εξετάστηκαν κατά τη διάρκεια της περιόδου μελέτης (η χωροχρονική εξέλιξη των μεταβολών παρουσιάζεται στην Εικόνα 5). Οι σημαντικότερες ήταν η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αύξηση των δασικών εκτάσεων. Η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων ήταν εντονότερη κατά τη δεύτερη (1960-1993) και την τρίτη (1993-2020) περίοδο μελέτης, ως άμεση συνέπεια των διαδικασιών εγκατάλειψης γης που ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τη δεκαετία του 1970. Από την άλλη πλευρά, η αύξηση των δασικών εκτάσεων ήταν πιο ομοιόμορφη σε όλες τις χρονικές περιόδους, με μια πιο απότομη τάση αύξησης να εμφανίζεται κατά την πρώτη περίοδο μελέτης (1945-1960). Η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών εκτάσεων και των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς θαμνώνες παρατηρείται στο κεντρικό και νοτιοανατολικό τμήμα του τοπίου, καθώς και η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών και δασοπονικών εκτάσεων σε δάση στο βόρειο-βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις που διατηρούσαν ευρεία διασπορά μέχρι τη δεκαετία του 1960 μειώθηκαν σημαντικά, ιδίως μετά το 1993, σε μια στενή περιοχή κοντά στο χωριό Κολχικό στα νότια και σε λίγα διάσπαρτα τμήματα στα βόρεια. Αυτή η τάση επέκτασης των δασών και των θαμνώνων και μείωσης των χορτολιβαδικών εκτάσεων συνάδει με μελέτες από την Ελλάδα και άλλες μεσογειακές χώρες, υποδεικνύοντας ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι διαχειριστές γης θα πρέπει να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή σε αυτές τις μοναδικές αλληλεπιδράσεις που αλλάζουν γρήγορα την παραδοσιακή μορφή των μεσογειακών τοπίων. Η επέκταση των δασών δεν αποτελεί απαραίτητα πρόβλημα, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αρχές προσπάθησαν να αυξήσουν τη δασική κάλυψη για να προωθήσουν και να διανείμουν τα οφέλη των οικοσυστημικών υπηρεσιών στις τοπικές κοινότητες, ωστόσο το καθοριστικό στοιχείο είναι η διαχείριση αυτών των πόρων.Οι πιθανές θετικές επιπτώσεις της επέκτασης των δασών περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την αποκατάσταση του εδάφους, την αύξηση της δέσμευσης άνθρακα και την ανακύκλωση των θρεπτικών στοιχείων, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και στην αποκατάσταση του οικοσυστήματος, εάν συνδυαστούν με στοχευμένες πρωτοβουλίες. Αντίθετα, οι αρνητικές επιπτώσεις μπορεί να είναι επιζήμιες, κυρίως με τη μορφή συσσώρευσης μεγάλων ποσοτήτων βιομάζας στις εγκαταλελειμμένες και πιο πυκνοφυτεμένες δασικές περιοχές που αυξάνουν τον κίνδυνο και τη σοβαρότητα των πυρκαγιών, ιδίως στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής. Τέλος, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων σε κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις στην περιοχή αναμένεται να προωθήσει περαιτέρω την επέκταση των δασών, ιδίως πάνω από τις παραδοσιακές γεωργοκτηνοτροφικές περιοχές των τοπίων. Τελικά, αν η τάση αυτή επικρατήσει, θα συνδεθεί με τη μείωση της βιοποικιλότητας και την αλλοίωση των πολιτιστικών αξιών των κτηνοτροφικών τοπίων.

''' 3.3. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Οι χωροχρονικές μεταβάσεις του τοπίου του Λαγκαδά παρουσιάζονται στην Εικόνα 6.

''' 4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ '''

Οι χωροχρονικές μεταβολές στο τοπίο του Λαγκαδά έδειξαν ότι οι χορτολιβαδικές εκτάσεις, οι ανοικτοί θαμνώνες και οι δασοβοσκότοποι μειώθηκαν κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου υπέρ των πυκνών θαμνώνων και των δασών, προκαλώντας σημαντική ελάττωση της ποικιλομορφίας και της ετερογένειας του τοπίου. Κύριοι δημογραφικοί και κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες ήταν η μείωση του τοπικού πληθυσμού, η γήρανση του πληθυσμού και η σημαντική μείωση της απασχόλησης στην πρωτογενή οικονομικό τομέα, με την πάροδο του χρόνου. Οι αλλαγές αυτές συνδυάστηκαν με μειώσεις στον αριθμό των ζώων βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή), της συγκομιδής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα και προσδιορίστηκαν ως οι κύριοι λόγοι για την αλλαγή του τοπίου. Οι βοσκότοποι έχουν γίνει όλο και περισσότερο κατακερματισμένοι και απομονωμένοι με την πάροδο των ετών. Η μελλοντική βιώσιμη κτηνοτροφία στην περιοχή απειλείται σοβαρά από τη συνεχιζόμενη μείωση των λιβαδιών και των ανοικτών θαμνώνων.

[[category:Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων]]
[[category:Παρακολούθηση και εκτίμηση διαχρονικών αλλαγών και εξελίξεων]]
[[category:Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης]]
[[category:Χαρτογράφηση βοσκοτόπων]]
[[Category:Pastures]]

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T18:44:34Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Spatiotemporal Changes (1945–2020) in a Grazed Landscape of Northern Greece, in Relation to Socioeconomic Changes''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, P. Tsioras , I. Tsividis, S. Palaiochorinos

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 1987. https://doi.org/10.3390/land11111987''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' μεσογειακά τοπία, επέκταση των δασών, μείωση των βοσκοτόπων, εγκατάλειψη γης, παραδοσιακές πρακτικές διαχείρισης, γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών, μετρικές τοπίου

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:Goula 1 Fig 1 Study Areas.png| thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Περιοχή μελέτης και υψομετρικές ζώνες (m, source DEM:Aster v2), Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126] '' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 1 Land Use Classification.png| thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 2 Population.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Πληθυσμιακή εξέλιξη στις πέντε τοπικές κοινότητες της περιοχής μελέτης, μεταξύ 1951 και 2011, βάσει της ΕΛΣΤΑΤ, Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 6 Land Use evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Εξέλιξη των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά μεταξύ 1945 και 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 4 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χωροχρονικές μεταβολές (1945-2020) στις περιοχές χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 3 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Χωροχρονικές μεταβάσεις χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά (1945-2020), Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 5 Land Use Net Changes.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' '' Χωρική κατανομή των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Βέρμιο το 1945 και το 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 9 Landscape evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Χωρική κατανομή των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Ζήρεια το 1945 και το 2020, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 11 Landscape metrics.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Εξέλιξη της χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Ζήρεια το 1945 και το 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

Οι χωροχρονικές μεταβολές των βοσκοτόπων στην Ελλάδα τα τελευταία 75 χρόνια παρομοιάζουν με διάφορα μέρη της βόρειας Μεσογείου, όπου η δασική βλάστηση εισέβαλε σε ανοικτές περιοχές αλλάζοντας τη δομή και την ποικιλομορφία του τοπίου. Αυτές οι μεταβολές του τοπίου επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τις δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που επιδεινώνουν την εγκατάλειψη των παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, συμπεριλαμβανομένης της κτηνοτροφίας και της υλοτομίας. Το άρθρο εξετάζει τις χωροχρονικές αλλαγές όσον αφορά τους τύπους χρήσεων γης/κάλυψης γης σε έναν τυπικό βοσκότοπο στην περιοχή του Λαγκαδά, στη Β. Ελλάδα, την περίοδο 1945-2020 και επιχειρεί να τις συσχετίσει με τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εξέλιξη των βοσκοτόπων. Για την μελέτη της εξέλιξής τους αξιοποιήθηκε χαρτογραφικό υλικό σε διάφορες μορφές, όπως ιστορικά σύνολα δεδομένων (LULC) σε μορφή shapefile (1945, 1960 και 1993), πρόσφατοι χάρτες χρήσεων γης (Corine Land Cover of 2018) και δορυφορικές εικόνες (Google Earth από το 2017 έως το 2020), το οποίο αναλύθηκε με λογισμικό γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών και μετρικές τοπίου. Επίσης, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν δεδομένα κοινωνικοοικονομικής απογραφής και αριθμοί ζώων βόσκησης από διαχρονικές εκθέσεις απογραφής των ελληνικών αρχών.

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Η περιοχή μελέτης (τοπίο Λαγκαδά) ανήκει στον Δήμο Λαγκαδά του Νομού Θεσσαλονίκης (βόρεια Ελλάδα) και βρίσκεται 30 χιλιόμετρα ΒΑ από τη δεύτερη μεγαλύτερη μητροπολιτική περιοχή της χώρας, την πόλη της Θεσσαλονίκης (πληθυσμός 1.110.000). Αποτελείται από πέντε δημοτικές υποενότητες (Κολχικό, Εξάλοφος, Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι) που καλύπτουν μια έκταση περίπου 250 km2 , η οποία κυμαίνεται από λιγότερο από 100 μέτρα υψόμετρο στο νότιο μέρος της έως πάνω από 1100 μέτρα υψόμετρο στα βορειοανατολικά της λίμνης Κορώνειας (Εικόνα 1). Η λίμνη Κορώνεια ανήκει στο δίκτυο Natura 2000 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι εξαιρετικά σημαντική για τη διατήρηση της άγριας ζωής και προστατεύεται από τη σύμβαση Ραμσάρ. Η τοπογραφία του τοπίου του Λαγκαδά είναι λοφώδης/ημιορεινή, με ένα μάλλον πυκνό πρότυπο αποστράγγισης. Το κλίμα είναι ημίξηρο έως υπο-υγρό Μεσογειακό, με μέση ετήσια βροχόπτωση περίπου 500 mm και μέση ετήσια θερμοκρασία 11,5 °C. Οι κύριες χρήσεις/κατηγορίες κάλυψης γης είναι θαμνότοποι, γεωργικές εκτάσεις και δάση. Οι θαμνότοποι καλύπτονται κυρίως από Quercus coccifera L. και αποτελούν τόπο βόσκησης για αιγοπρόβατα σχεδόν όλο το χρόνο. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες σπορές και τα δάση κυριαρχούνται από φυλλοβόλες βελανιδιές (π.χ. Quercus pubescens Willd., Quercus frainetto Ten.).

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Η περίοδος μελέτης καλύπτει την περίοδο 1945-2020. Προκειμένου να εξεταστεί η επίδραση των κοινωνικο-οικονομικών αλλαγών (πληθυσμός, στοιχεία απασχόλησης) και των κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων (αριθμός προβάτων, αιγών και βοοειδών) στην εξέλιξη του τοπίου, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν στατιστικά δεδομένα από εθνικές εκθέσεις απογραφής που ανακτήθηκαν από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (διαθέσιμες από το 1951 έως το 2011) και ιστορικά αρχεία, όπως τα πολύτιμα αρχεία της μετακινούμενης κτηνοτροφίας της δεκαετίας του 1950 που αναφέρονται στο έργο του Χατζημιχάλη. Επίσης συλλέχθηκαν και αξιοποιήθηκαν πρόσθετα σχετικά δεδομένα προγενέστερων μελετών σχετικά με τη διαχείριση των δασών, όπως στις περιπτώσεις των προγραμμάτων αναδάσωσης και της παραγωγής ξυλάνθρακα και καυσόξυλων.

''' 2.3. Συλλογή δεδομένων και αλλαγές στη χρήση/κάλυψη γης '''

Στο πλαίσιο της έρευνας αξιοποιήθηκαν, ως χαρτογραφικό υλικό, ιστορικά αρχεία των δεδομένων LULC της περιοχής μελέτης για τα έτη 1945, 1960 και 1993 σε μορφή shapefile, με γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 (ΕΓΣΑ '87). Τα δεδομένα αυτά αντλήθηκαν από:

<blockquote>α) προγενένεστερο ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα ([https://cordis.europa.eu/project/id/EVK2-CT-2000-00091 GeoRange-Geomatics in the assessment and sustainable management of Mediterranean rangelands]), </blockquote>
<blockquote>β) ψηφιακούς χάρτες του Corine Land Cover 2018 (επαναπροβολή στο ΕΓΣΑ '87), και </blockquote>
<blockquote>γ) δορυφορικές εικόνες του προγράμματος Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ '87). </blockquote>

Τα ιστορικά δεδομένα του 1945, του 1960 και του 1993 δέχθηκαν εκ νέου επεξεργασία μέσω του λογισμικού ArcGIS® (ver.10.8.1, ESRI Inc., Redlands, CA, USA), προκειμένου να μειωθεί ο αρχικός αριθμός των τύπων χρήσης/κάλυψης γης σε αυτούς που απαιτούνται από το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης για περαιτέρω ανάλυση. Πιο συγκεκριμένα, το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης δομήθηκε βάσει οκτώ κατηγοριών τύπων χρήσης/κάλυψης γης (Εικόνα 2) και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης που χρησιμοποιείται από την Ελληνική Δασική Υπηρεσία. Για τον προσδιορισμό των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 2020, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη ψηφιοποίηση των αντίστοιχων πολυγώνων σε πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth. Η οπτική φωτοερμηνεία των διαφόρων χαρακτηριστικών στις δορυφορικές εικόνες βασίστηκε σε τυποποιημένα φωτογραφικά κλειδιά (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, σχήμα και μέγεθος) και συσχέτιση των χαρακτηριστικών για την αναγνώριση των διαφόρων τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Τα πιο πρόσφατα ιστορικά δεδομένα του 1993 χρησιμοποιήθηκαν ως σημείο αναφοράς και καθοδήγησαν τη φωτοερμηνεία του 2020.

''' 2.4. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Η χωροχρονική ανάλυση των μεταβάσεων του τοπίου στην περιοχή μελέτης, καθώς και των διαχρονικών μεταβάσεων όλων των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 1945 έως το 2020, πραγματοποιήθηκε αξιοποιώντας μία κοινή μέθοδο μεταταξινόμησης για ανίχνευση αλλαγών μεταξύ των διαφορετικών ημερομηνιών της περιόδου μελέτης. Η χρήση της μεταταξινόμησης είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός matrix αλλαγών χρήσεων/καλύψεων γης, το οποίο υπολογίστηκε με τη χρήση εντολών επικάλυψης στο λογισμικό του ArcGIS© για όλες τις χρονικές περιόδους. Επιπλέον, δημιουργήθηκε ένας σχετικός χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης χρήσεων/καλύψεων γης. Οι πίνακες μετάβασης επέτρεψαν στην ανάλυση των αλλαγών να συμπεριλάβει πρόσθετες συνιστώσες της αλλαγής, όπως κέρδη και απώλειες γης, καθαρές αλλαγές, συνολικές αλλαγές, και εναλλαγές.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ & ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

''' 3.1. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Ο συνολικός πληθυσμός των πέντε τοπικών κοινοτήτων μειώθηκε κατά 18% μεταξύ 1945 και 2011 (Εικόνα 3). Στη διάρκεια της περιόδου μελέτης, ο τοπικός πληθυσμός έφτασε στην κορύφωσή του το 1961, ενδεχομένως λόγω του ότι εκείνη την περίοδο οι κάτοικοι της περιοχής είχαν επιστρέψει πλήρως στα χωριά τους μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου (1940-1945) και του ελληνικού εμφυλίου πολέμου (1945-1949). Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, η εξέλιξη του τοπικού πληθυσμού, από την ανώτατη τιμή του (1961) μέχρι το έτος με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της απογραφής (2011), παρουσίασε μείωση κατά 27%. Η μείωση ήταν εντονότερη στα χωριά Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι, τα οποία βρίσκονται σε ημιορεινά και ορεινά τμήματα της περιοχής μελέτης.
Όσον αφορά την ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού, παρατηρήθηκε ότι το ποσοστό του πληθυσμού με ηλικία έως 44 ετών μειώθηκε από 76 σε 44%, ενώ το ποσοστό του τοπικού πληθυσμού με ηλικία άνω των 45 ετών αυξήθηκε από 24 σε 56%, για την ίδια περίοδο. Η αλλαγή αυτή εμφανίστηκε σε όλες τις κοινότητες του χωριού, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή στο χωριό Κολχικό, το οποίο βρίσκεται στην πεδινή περιοχή του τοπίου.
Όσον αφορά τις εκθέσεις απογραφής απασχόλησης της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, παρατηρήθηκε ότι το 1961, το 94% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας (γεωργία, κτηνοτροφία, δασοκομία), ενώ το ποσοστό αυτό μειώθηκε περισσότερο από τρεις φορές (30%) το 2011. Ομοίως, κατά τη διάρκεια της υπό μελέτη περιόδου, το συνολικό ενεργό εργατικό δυναμικό των πέντε χωριών μειώθηκε κατά 69%, γεγονός που δείχνει ότι ο αριθμός των συνταξιούχων ή των επίσημα ανέργων στα χωριά αυτά αυξάνεται.
Όλα τα παραπάνω στοιχεία συμφωνούν με τη γενική τάση που περιγράφεται για την περιοχή της βόρειας Μεσογείου ότι η δημογραφική αλλαγή συνίσταται στη μετακίνηση του πληθυσμού από τα χωριά προς τα αστικά κέντρα και ότι η μετακίνηση αυτή αφορά κυρίως τις νεότερες ηλικιακές ομάδες. Η αλλαγή αυτή έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού και τη διαφοροποίηση των τρόπων και των τεχνικών διαχείρισης των παραδοσιακών χρήσεων γης, προκαλώντας την εγκατάλειψη της γης. Η μεγάλη μείωση του αριθμού των ατόμων που απασχολούνται στον πρωτογενή τομέα, σε συνδυασμό με την έλλειψη νέων και παραγωγικών ανθρώπων στην περιοχή, είχε άμεσες επιπτώσεις στη γεωργία (π.χ. απώλεια της παραδοσιακής μορφής γεωργίας σε αναβαθμίδες) και στη δασοκομία, καθώς και στο σύστημα κτηνοτροφίας της περιοχής.
Επιπλέον, παρατηρήθηκε μείωση της εφαρμογής υπερεκτατικής/εκτατικής κτηνοτροφίας, ενώ η οικιακή κτηνοτροφία αυξήθηκε μόνο σε λίγους αριθμούς ζωικών ειδών, ως αποτέλεσμα της δυσκολίας των ηλικιωμένων να βοσκήσουν τα ζώα μακριά από τα χωριά, ιδίως σε περιοχές με μεγάλο υψόμετρο. Από την άλλη πλευρά, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων στην κτηνοτροφία μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 ανανεώθηκε μετά την κατάρρευση των πρώην κομμουνιστικών χωρών της ανατολικής Ευρώπης στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν φθηνό εργατικό δυναμικό με τη μορφή νέων μεταναστών άρχισε να εργάζεται στις ελληνικές κτηνοτροφικές μονάδες. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η ενίσχυση του εργατικού δυναμικού δεν μπόρεσε να αντιστρέψει τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης, ιδίως στα ορεινά. Επιπλέον, οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ, αρχής γενομένης από τη μεταρρύθμιση MacSharry το 1992) της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσπάθησαν να υποστηρίξουν τον πολυλειτουργικό ρόλο των εκτατικών συστημάτων βόσκησης, αλλά απέτυχαν να αντιμετωπίσουν πρακτικά τις ειδικές ανάγκες των εκτατικών κτηνοτρόφων και να σταματήσουν την εγκατάλειψη της υπαίθρου. 

''' 3.2. Αλλαγές στις χρήσεις/κάλυψη γης '''

Τα αποτελέσματα των μεταβολών χρήσης/κάλυψης γης και του ετήσιου ρυθμού μεταβολής τα τελευταία 75 έτη (1945-2020) παρουσιάζονται στην πίνακα της Εικόνας 4. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, η ξυλώδης βλάστηση στο τοπίο του Λαγκαδά έχει αυξηθεί σημαντικά σε βάρος των ανοικτών εκτάσεων (κυρίως χορτολιβαδικές εκτάσεις, ανοικτοί θαμνώνες και δασοπονικές εκτάσεις). Συγκεκριμένα, οι τύποι κάλυψης γης που αυξήθηκαν ήταν τα δάση (>100%), οι πυκνές θαμνώδεις εκτάσεις (>80%) και οι αστικές περιοχές (>100%). Αντίθετα, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις και οι ανοικτοί θαμνότοποι μειώθηκαν δραστικά κατά περισσότερο από 80% και 35%, αντίστοιχα. Οι άγονες εκτάσεις μειώθηκαν επίσης (>70%), αλλά καλύπτουν μόνο ένα περιορισμένο τμήμα της περιοχής μελέτης. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής έδειξε ποικίλες τάσεις για όλους τους τύπους χρήσης/κάλυψης γης που εξετάστηκαν κατά τη διάρκεια της περιόδου μελέτης (η χωροχρονική εξέλιξη των μεταβολών παρουσιάζεται στην Εικόνα 5). Οι σημαντικότερες ήταν η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αύξηση των δασικών εκτάσεων. Η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων ήταν εντονότερη κατά τη δεύτερη (1960-1993) και την τρίτη (1993-2020) περίοδο μελέτης, ως άμεση συνέπεια των διαδικασιών εγκατάλειψης γης που ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τη δεκαετία του 1970. Από την άλλη πλευρά, η αύξηση των δασικών εκτάσεων ήταν πιο ομοιόμορφη σε όλες τις χρονικές περιόδους, με μια πιο απότομη τάση αύξησης να εμφανίζεται κατά την πρώτη περίοδο μελέτης (1945-1960). Η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών εκτάσεων και των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς θαμνώνες παρατηρείται στο κεντρικό και νοτιοανατολικό τμήμα του τοπίου, καθώς και η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών και δασοπονικών εκτάσεων σε δάση στο βόρειο-βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις που διατηρούσαν ευρεία διασπορά μέχρι τη δεκαετία του 1960 μειώθηκαν σημαντικά, ιδίως μετά το 1993, σε μια στενή περιοχή κοντά στο χωριό Κολχικό στα νότια και σε λίγα διάσπαρτα τμήματα στα βόρεια. Αυτή η τάση επέκτασης των δασών και των θαμνώνων και μείωσης των χορτολιβαδικών εκτάσεων συνάδει με μελέτες από την Ελλάδα και άλλες μεσογειακές χώρες, υποδεικνύοντας ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι διαχειριστές γης θα πρέπει να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή σε αυτές τις μοναδικές αλληλεπιδράσεις που αλλάζουν γρήγορα την παραδοσιακή μορφή των μεσογειακών τοπίων. Η επέκταση των δασών δεν αποτελεί απαραίτητα πρόβλημα, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αρχές προσπάθησαν να αυξήσουν τη δασική κάλυψη για να προωθήσουν και να διανείμουν τα οφέλη των οικοσυστημικών υπηρεσιών στις τοπικές κοινότητες, ωστόσο το καθοριστικό στοιχείο είναι η διαχείριση αυτών των πόρων.Οι πιθανές θετικές επιπτώσεις της επέκτασης των δασών περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την αποκατάσταση του εδάφους, την αύξηση της δέσμευσης άνθρακα και την ανακύκλωση των θρεπτικών στοιχείων, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και στην αποκατάσταση του οικοσυστήματος, εάν συνδυαστούν με στοχευμένες πρωτοβουλίες. Αντίθετα, οι αρνητικές επιπτώσεις μπορεί να είναι επιζήμιες, κυρίως με τη μορφή συσσώρευσης μεγάλων ποσοτήτων βιομάζας στις εγκαταλελειμμένες και πιο πυκνοφυτεμένες δασικές περιοχές που αυξάνουν τον κίνδυνο και τη σοβαρότητα των πυρκαγιών, ιδίως στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής. Τέλος, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων σε κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις στην περιοχή αναμένεται να προωθήσει περαιτέρω την επέκταση των δασών, ιδίως πάνω από τις παραδοσιακές γεωργοκτηνοτροφικές περιοχές των τοπίων. Τελικά, αν η τάση αυτή επικρατήσει, θα συνδεθεί με τη μείωση της βιοποικιλότητας και την αλλοίωση των πολιτιστικών αξιών των κτηνοτροφικών τοπίων.

''' 3.3. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Οι χωροχρονικές μεταβάσεις του τοπίου του Λαγκαδά παρουσιάζονται στην Εικόνα 6.

''' 4. & ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ '''

Οι χωροχρονικές μεταβολές στο τοπίο του Λαγκαδά έδειξαν ότι οι χορτολιβαδικές εκτάσεις, οι ανοικτοί θαμνώνες και οι δασοβοσκότοποι μειώθηκαν κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου υπέρ των πυκνών θαμνώνων και των δασών, προκαλώντας σημαντική ελάττωση της ποικιλομορφίας και της ετερογένειας του τοπίου. Κύριοι δημογραφικοί και κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες ήταν η μείωση του τοπικού πληθυσμού, η γήρανση του πληθυσμού και η σημαντική μείωση της απασχόλησης στην πρωτογενή οικονομικό τομέα, με την πάροδο του χρόνου. Οι αλλαγές αυτές συνδυάστηκαν με μειώσεις στον αριθμό των ζώων βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή), της συγκομιδής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα και προσδιορίστηκαν ως οι κύριοι λόγοι για την αλλαγή του τοπίου. Οι βοσκότοποι έχουν γίνει όλο και περισσότερο κατακερματισμένοι και απομονωμένοι με την πάροδο των ετών. Η μελλοντική βιώσιμη κτηνοτροφία στην περιοχή απειλείται σοβαρά από τη συνεχιζόμενη μείωση των λιβαδιών και των ανοικτών θαμνώνων.

[[category:Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων]]
[[category:Παρακολούθηση και εκτίμηση διαχρονικών αλλαγών και εξελίξεων]]
[[category:Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης]]
[[category:Χαρτογράφηση βοσκοτόπων]]
[[Category:Pastures]]

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T18:42:11Z

Goula katerina:

'''Πρωτότυπος τίτλος:''' ''Spatiotemporal Changes (1945–2020) in a Grazed Landscape of Northern Greece, in Relation to Socioeconomic Changes''

'''Συγγραφείς: ''' D. Chouvardas, M. Karatassiou, P. Tsioras , I. Tsividis, S. Palaiochorinos

'''Δημοσιεύθηκε: ''' ''Land 2022, 11, 1987. https://doi.org/10.3390/land11111987''

'''Λέξεις κλειδιά: ''' μεσογειακά τοπία, επέκταση των δασών, μείωση των βοσκοτόπων, εγκατάλειψη γης, παραδοσιακές πρακτικές διαχείρισης, γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών, μετρικές τοπίου

'''Αντικείμενο εφαρμογής: ''' Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης '''

''' 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ '''

[[Αρχείο:Goula 1 Fig 1 Study Areas.png| thumb| right|'''Εικόνα 1.''' '' Περιοχή μελέτης και υψομετρικές ζώνες (m, source DEM:Aster v2), Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126] '' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 1 Land Use Classification.png| thumb| right|'''Εικόνα 2.''' '' Σύστημα ταξινόμησης των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 2 Population.png | thumb| right|'''Εικόνα 3.''' '' Πληθυσμιακή εξέλιξη στις πέντε τοπικές κοινότητες της περιοχής μελέτης, μεταξύ 1951 και 2011, βάσει της ΕΛΣΤΑΤ, Λαγκαδάς, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 6 Land Use evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 4.''' '' Εξέλιξη των τύπων χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά μεταξύ 1945 και 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 4 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 5.''' '' Χωροχρονικές μεταβολές (1945-2020) στις περιοχές χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 3 Changes in Land Use.png | thumb| right|'''Εικόνα 6.''' '' Χωροχρονικές μεταβολές (1945-2020) στις περιοχές χρήσεων γης/κάλυψης γης στο τοπίο του Λαγκαδά, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Fig 5 Land Use Net Changes.png | thumb| right|'''Εικόνα 7.''' '' Χωρική κατανομή των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Βέρμιο το 1945 και το 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 9 Landscape evolution.png | thumb| right|'''Εικόνα 8.''' '' Χωρική κατανομή των τύπων χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Ζήρεια το 1945 και το 2020, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

[[Αρχείο:Goula 2 Tab 11 Landscape metrics.png | thumb| right|'''Εικόνα 9.''' '' Εξέλιξη της χρήσης/κάλυψης γης στο Όρος Ζήρεια το 1945 και το 2020, Ελλάδα, πηγή: [https://doi.org/10.3390/land11122126]'' ]]

Οι χωροχρονικές μεταβολές των βοσκοτόπων στην Ελλάδα τα τελευταία 75 χρόνια παρομοιάζουν με διάφορα μέρη της βόρειας Μεσογείου, όπου η δασική βλάστηση εισέβαλε σε ανοικτές περιοχές αλλάζοντας τη δομή και την ποικιλομορφία του τοπίου. Αυτές οι μεταβολές του τοπίου επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τις δημογραφικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που επιδεινώνουν την εγκατάλειψη των παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης, συμπεριλαμβανομένης της κτηνοτροφίας και της υλοτομίας. Το άρθρο εξετάζει τις χωροχρονικές αλλαγές όσον αφορά τους τύπους χρήσεων γης/κάλυψης γης σε έναν τυπικό βοσκότοπο στην περιοχή του Λαγκαδά, στη Β. Ελλάδα, την περίοδο 1945-2020 και επιχειρεί να τις συσχετίσει με τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εξέλιξη των βοσκοτόπων. Για την μελέτη της εξέλιξής τους αξιοποιήθηκε χαρτογραφικό υλικό σε διάφορες μορφές, όπως ιστορικά σύνολα δεδομένων (LULC) σε μορφή shapefile (1945, 1960 και 1993), πρόσφατοι χάρτες χρήσεων γης (Corine Land Cover of 2018) και δορυφορικές εικόνες (Google Earth από το 2017 έως το 2020), το οποίο αναλύθηκε με λογισμικό γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών και μετρικές τοπίου. Επίσης, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν δεδομένα κοινωνικοοικονομικής απογραφής και αριθμοί ζώων βόσκησης από διαχρονικές εκθέσεις απογραφής των ελληνικών αρχών.

''' 2. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΛΟΓΙΑ '''

''' 2.1. Περιοχή μελέτης '''

Η περιοχή μελέτης (τοπίο Λαγκαδά) ανήκει στον Δήμο Λαγκαδά του Νομού Θεσσαλονίκης (βόρεια Ελλάδα) και βρίσκεται 30 χιλιόμετρα ΒΑ από τη δεύτερη μεγαλύτερη μητροπολιτική περιοχή της χώρας, την πόλη της Θεσσαλονίκης (πληθυσμός 1.110.000). Αποτελείται από πέντε δημοτικές υποενότητες (Κολχικό, Εξάλοφος, Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι) που καλύπτουν μια έκταση περίπου 250 km2 , η οποία κυμαίνεται από λιγότερο από 100 μέτρα υψόμετρο στο νότιο μέρος της έως πάνω από 1100 μέτρα υψόμετρο στα βορειοανατολικά της λίμνης Κορώνειας (Εικόνα 1). Η λίμνη Κορώνεια ανήκει στο δίκτυο Natura 2000 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι εξαιρετικά σημαντική για τη διατήρηση της άγριας ζωής και προστατεύεται από τη σύμβαση Ραμσάρ. Η τοπογραφία του τοπίου του Λαγκαδά είναι λοφώδης/ημιορεινή, με ένα μάλλον πυκνό πρότυπο αποστράγγισης. Το κλίμα είναι ημίξηρο έως υπο-υγρό Μεσογειακό, με μέση ετήσια βροχόπτωση περίπου 500 mm και μέση ετήσια θερμοκρασία 11,5 °C. Οι κύριες χρήσεις/κατηγορίες κάλυψης γης είναι θαμνότοποι, γεωργικές εκτάσεις και δάση. Οι θαμνότοποι καλύπτονται κυρίως από Quercus coccifera L. και αποτελούν τόπο βόσκησης για αιγοπρόβατα σχεδόν όλο το χρόνο. Οι γεωργικές εκτάσεις καλλιεργούνται κυρίως με ετήσιες σπορές και τα δάση κυριαρχούνται από φυλλοβόλες βελανιδιές (π.χ. Quercus pubescens Willd., Quercus frainetto Ten.).

''' 2.2. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Η περίοδος μελέτης καλύπτει την περίοδο 1945-2020. Προκειμένου να εξεταστεί η επίδραση των κοινωνικο-οικονομικών αλλαγών (πληθυσμός, στοιχεία απασχόλησης) και των κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων (αριθμός προβάτων, αιγών και βοοειδών) στην εξέλιξη του τοπίου, συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν στατιστικά δεδομένα από εθνικές εκθέσεις απογραφής που ανακτήθηκαν από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (διαθέσιμες από το 1951 έως το 2011) και ιστορικά αρχεία, όπως τα πολύτιμα αρχεία της μετακινούμενης κτηνοτροφίας της δεκαετίας του 1950 που αναφέρονται στο έργο του Χατζημιχάλη. Επίσης συλλέχθηκαν και αξιοποιήθηκαν πρόσθετα σχετικά δεδομένα προγενέστερων μελετών σχετικά με τη διαχείριση των δασών, όπως στις περιπτώσεις των προγραμμάτων αναδάσωσης και της παραγωγής ξυλάνθρακα και καυσόξυλων.

''' 2.3. Συλλογή δεδομένων και αλλαγές στη χρήση/κάλυψη γης '''

Στο πλαίσιο της έρευνας αξιοποιήθηκαν, ως χαρτογραφικό υλικό, ιστορικά αρχεία των δεδομένων LULC της περιοχής μελέτης για τα έτη 1945, 1960 και 1993 σε μορφή shapefile, με γεωαναφορά στο Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς 1987 (ΕΓΣΑ '87). Τα δεδομένα αυτά αντλήθηκαν από:

<blockquote>α) προγενένεστερο ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα ([https://cordis.europa.eu/project/id/EVK2-CT-2000-00091 GeoRange-Geomatics in the assessment and sustainable management of Mediterranean rangelands]), </blockquote>
<blockquote>β) ψηφιακούς χάρτες του Corine Land Cover 2018 (επαναπροβολή στο ΕΓΣΑ '87), και </blockquote>
<blockquote>γ) δορυφορικές εικόνες του προγράμματος Google Earth Pro για τα έτη 2017, 2019 και 2020 (γεωαναφορά στο ΕΓΣΑ '87). </blockquote>

Τα ιστορικά δεδομένα του 1945, του 1960 και του 1993 δέχθηκαν εκ νέου επεξεργασία μέσω του λογισμικού ArcGIS® (ver.10.8.1, ESRI Inc., Redlands, CA, USA), προκειμένου να μειωθεί ο αρχικός αριθμός των τύπων χρήσης/κάλυψης γης σε αυτούς που απαιτούνται από το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης για περαιτέρω ανάλυση. Πιο συγκεκριμένα, το επιλεγμένο σύστημα ταξινόμησης δομήθηκε βάσει οκτώ κατηγοριών τύπων χρήσης/κάλυψης γης (Εικόνα 2) και βασίστηκε στο σύστημα ταξινόμησης που χρησιμοποιείται από την Ελληνική Δασική Υπηρεσία. Για τον προσδιορισμό των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 2020, πραγματοποιήθηκε οπτική φωτοερμηνεία και χειροκίνητη ψηφιοποίηση των αντίστοιχων πολυγώνων σε πρόσφατες δορυφορικές εικόνες του Google Earth. Η οπτική φωτοερμηνεία των διαφόρων χαρακτηριστικών στις δορυφορικές εικόνες βασίστηκε σε τυποποιημένα φωτογραφικά κλειδιά (τόνος, υφή, μοτίβο, σκιά, σχήμα και μέγεθος) και συσχέτιση των χαρακτηριστικών για την αναγνώριση των διαφόρων τύπων χρήσης/κάλυψης γης. Τα πιο πρόσφατα ιστορικά δεδομένα του 1993 χρησιμοποιήθηκαν ως σημείο αναφοράς και καθοδήγησαν τη φωτοερμηνεία του 2020.

''' 2.4. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

Η χωροχρονική ανάλυση των μεταβάσεων του τοπίου στην περιοχή μελέτης, καθώς και των διαχρονικών μεταβάσεων όλων των τύπων χρήσης/κάλυψης γης από το 1945 έως το 2020, πραγματοποιήθηκε αξιοποιώντας μία κοινή μέθοδο μεταταξινόμησης για ανίχνευση αλλαγών μεταξύ των διαφορετικών ημερομηνιών της περιόδου μελέτης. Η χρήση της μεταταξινόμησης είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός matrix αλλαγών χρήσεων/καλύψεων γης, το οποίο υπολογίστηκε με τη χρήση εντολών επικάλυψης στο λογισμικό του ArcGIS© για όλες τις χρονικές περιόδους. Επιπλέον, δημιουργήθηκε ένας σχετικός χάρτης της χωροχρονικής μετάβασης χρήσεων/καλύψεων γης. Οι πίνακες μετάβασης επέτρεψαν στην ανάλυση των αλλαγών να συμπεριλάβει πρόσθετες συνιστώσες της αλλαγής, όπως κέρδη και απώλειες γης, καθαρές αλλαγές, συνολικές αλλαγές, και εναλλαγές.

''' 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ & ΣΥΖΗΤΗΣΗ '''

''' 3.1. Κοινωνικοοικονομικές αλλαγές '''

Ο συνολικός πληθυσμός των πέντε τοπικών κοινοτήτων μειώθηκε κατά 18% μεταξύ 1945 και 2011 (Εικόνα 3). Στη διάρκεια της περιόδου μελέτης, ο τοπικός πληθυσμός έφτασε στην κορύφωσή του το 1961, ενδεχομένως λόγω του ότι εκείνη την περίοδο οι κάτοικοι της περιοχής είχαν επιστρέψει πλήρως στα χωριά τους μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου (1940-1945) και του ελληνικού εμφυλίου πολέμου (1945-1949). Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, η εξέλιξη του τοπικού πληθυσμού, από την ανώτατη τιμή του (1961) μέχρι το έτος με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της απογραφής (2011), παρουσίασε μείωση κατά 27%. Η μείωση ήταν εντονότερη στα χωριά Λοφίσκος, Όσσα και Κρυονέρι, τα οποία βρίσκονται σε ημιορεινά και ορεινά τμήματα της περιοχής μελέτης.
Όσον αφορά την ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού, παρατηρήθηκε ότι το ποσοστό του πληθυσμού με ηλικία έως 44 ετών μειώθηκε από 76 σε 44%, ενώ το ποσοστό του τοπικού πληθυσμού με ηλικία άνω των 45 ετών αυξήθηκε από 24 σε 56%, για την ίδια περίοδο. Η αλλαγή αυτή εμφανίστηκε σε όλες τις κοινότητες του χωριού, αλλά ήταν λιγότερο σοβαρή στο χωριό Κολχικό, το οποίο βρίσκεται στην πεδινή περιοχή του τοπίου.
Όσον αφορά τις εκθέσεις απογραφής απασχόλησης της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, παρατηρήθηκε ότι το 1961, το 94% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας (γεωργία, κτηνοτροφία, δασοκομία), ενώ το ποσοστό αυτό μειώθηκε περισσότερο από τρεις φορές (30%) το 2011. Ομοίως, κατά τη διάρκεια της υπό μελέτη περιόδου, το συνολικό ενεργό εργατικό δυναμικό των πέντε χωριών μειώθηκε κατά 69%, γεγονός που δείχνει ότι ο αριθμός των συνταξιούχων ή των επίσημα ανέργων στα χωριά αυτά αυξάνεται.
Όλα τα παραπάνω στοιχεία συμφωνούν με τη γενική τάση που περιγράφεται για την περιοχή της βόρειας Μεσογείου ότι η δημογραφική αλλαγή συνίσταται στη μετακίνηση του πληθυσμού από τα χωριά προς τα αστικά κέντρα και ότι η μετακίνηση αυτή αφορά κυρίως τις νεότερες ηλικιακές ομάδες. Η αλλαγή αυτή έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού και τη διαφοροποίηση των τρόπων και των τεχνικών διαχείρισης των παραδοσιακών χρήσεων γης, προκαλώντας την εγκατάλειψη της γης. Η μεγάλη μείωση του αριθμού των ατόμων που απασχολούνται στον πρωτογενή τομέα, σε συνδυασμό με την έλλειψη νέων και παραγωγικών ανθρώπων στην περιοχή, είχε άμεσες επιπτώσεις στη γεωργία (π.χ. απώλεια της παραδοσιακής μορφής γεωργίας σε αναβαθμίδες) και στη δασοκομία, καθώς και στο σύστημα κτηνοτροφίας της περιοχής.
Επιπλέον, παρατηρήθηκε μείωση της εφαρμογής υπερεκτατικής/εκτατικής κτηνοτροφίας, ενώ η οικιακή κτηνοτροφία αυξήθηκε μόνο σε λίγους αριθμούς ζωικών ειδών, ως αποτέλεσμα της δυσκολίας των ηλικιωμένων να βοσκήσουν τα ζώα μακριά από τα χωριά, ιδίως σε περιοχές με μεγάλο υψόμετρο. Από την άλλη πλευρά, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων στην κτηνοτροφία μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 ανανεώθηκε μετά την κατάρρευση των πρώην κομμουνιστικών χωρών της ανατολικής Ευρώπης στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν φθηνό εργατικό δυναμικό με τη μορφή νέων μεταναστών άρχισε να εργάζεται στις ελληνικές κτηνοτροφικές μονάδες. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η ενίσχυση του εργατικού δυναμικού δεν μπόρεσε να αντιστρέψει τη γενική τάση εγκατάλειψης της γης, ιδίως στα ορεινά. Επιπλέον, οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ, αρχής γενομένης από τη μεταρρύθμιση MacSharry το 1992) της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσπάθησαν να υποστηρίξουν τον πολυλειτουργικό ρόλο των εκτατικών συστημάτων βόσκησης, αλλά απέτυχαν να αντιμετωπίσουν πρακτικά τις ειδικές ανάγκες των εκτατικών κτηνοτρόφων και να σταματήσουν την εγκατάλειψη της υπαίθρου. 

''' 3.2. Αλλαγές στις χρήσεις/κάλυψη γης '''

Τα αποτελέσματα των μεταβολών χρήσης/κάλυψης γης και του ετήσιου ρυθμού μεταβολής τα τελευταία 75 έτη (1945-2020) παρουσιάζονται στην πίνακα της Εικόνας 4. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, η ξυλώδης βλάστηση στο τοπίο του Λαγκαδά έχει αυξηθεί σημαντικά σε βάρος των ανοικτών εκτάσεων (κυρίως χορτολιβαδικές εκτάσεις, ανοικτοί θαμνώνες και δασοπονικές εκτάσεις). Συγκεκριμένα, οι τύποι κάλυψης γης που αυξήθηκαν ήταν τα δάση (>100%), οι πυκνές θαμνώδεις εκτάσεις (>80%) και οι αστικές περιοχές (>100%). Αντίθετα, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις και οι ανοικτοί θαμνότοποι μειώθηκαν δραστικά κατά περισσότερο από 80% και 35%, αντίστοιχα. Οι άγονες εκτάσεις μειώθηκαν επίσης (>70%), αλλά καλύπτουν μόνο ένα περιορισμένο τμήμα της περιοχής μελέτης. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής έδειξε ποικίλες τάσεις για όλους τους τύπους χρήσης/κάλυψης γης που εξετάστηκαν κατά τη διάρκεια της περιόδου μελέτης (η χωροχρονική εξέλιξη των μεταβολών παρουσιάζεται στην Εικόνα 5). Οι σημαντικότερες ήταν η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων και η αύξηση των δασικών εκτάσεων. Η μείωση των χορτολιβαδικών εκτάσεων ήταν εντονότερη κατά τη δεύτερη (1960-1993) και την τρίτη (1993-2020) περίοδο μελέτης, ως άμεση συνέπεια των διαδικασιών εγκατάλειψης γης που ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τη δεκαετία του 1970. Από την άλλη πλευρά, η αύξηση των δασικών εκτάσεων ήταν πιο ομοιόμορφη σε όλες τις χρονικές περιόδους, με μια πιο απότομη τάση αύξησης να εμφανίζεται κατά την πρώτη περίοδο μελέτης (1945-1960). Η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών εκτάσεων και των ανοικτών θαμνώνων σε πυκνούς θαμνώνες παρατηρείται στο κεντρικό και νοτιοανατολικό τμήμα του τοπίου, καθώς και η σταδιακή μετατροπή των χορτολιβαδικών και δασοπονικών εκτάσεων σε δάση στο βόρειο-βορειοανατολικό τμήμα του τοπίου. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις που διατηρούσαν ευρεία διασπορά μέχρι τη δεκαετία του 1960 μειώθηκαν σημαντικά, ιδίως μετά το 1993, σε μια στενή περιοχή κοντά στο χωριό Κολχικό στα νότια και σε λίγα διάσπαρτα τμήματα στα βόρεια. Αυτή η τάση επέκτασης των δασών και των θαμνώνων και μείωσης των χορτολιβαδικών εκτάσεων συνάδει με μελέτες από την Ελλάδα και άλλες μεσογειακές χώρες, υποδεικνύοντας ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι διαχειριστές γης θα πρέπει να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή σε αυτές τις μοναδικές αλληλεπιδράσεις που αλλάζουν γρήγορα την παραδοσιακή μορφή των μεσογειακών τοπίων. Η επέκταση των δασών δεν αποτελεί απαραίτητα πρόβλημα, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αρχές προσπάθησαν να αυξήσουν τη δασική κάλυψη για να προωθήσουν και να διανείμουν τα οφέλη των οικοσυστημικών υπηρεσιών στις τοπικές κοινότητες, ωστόσο το καθοριστικό στοιχείο είναι η διαχείριση αυτών των πόρων.Οι πιθανές θετικές επιπτώσεις της επέκτασης των δασών περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την αποκατάσταση του εδάφους, την αύξηση της δέσμευσης άνθρακα και την ανακύκλωση των θρεπτικών στοιχείων, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και στην αποκατάσταση του οικοσυστήματος, εάν συνδυαστούν με στοχευμένες πρωτοβουλίες. Αντίθετα, οι αρνητικές επιπτώσεις μπορεί να είναι επιζήμιες, κυρίως με τη μορφή συσσώρευσης μεγάλων ποσοτήτων βιομάζας στις εγκαταλελειμμένες και πιο πυκνοφυτεμένες δασικές περιοχές που αυξάνουν τον κίνδυνο και τη σοβαρότητα των πυρκαγιών, ιδίως στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής. Τέλος, η μείωση του αριθμού των εργαζομένων σε κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις στην περιοχή αναμένεται να προωθήσει περαιτέρω την επέκταση των δασών, ιδίως πάνω από τις παραδοσιακές γεωργοκτηνοτροφικές περιοχές των τοπίων. Τελικά, αν η τάση αυτή επικρατήσει, θα συνδεθεί με τη μείωση της βιοποικιλότητας και την αλλοίωση των πολιτιστικών αξιών των κτηνοτροφικών τοπίων.

''' 3.3. Χωροχρονικές μεταβάσεις και δομή του τοπίου '''

''' 4. & ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ '''

Οι χωροχρονικές μεταβολές στο τοπίο του Λαγκαδά έδειξαν ότι οι χορτολιβαδικές εκτάσεις, οι ανοικτοί θαμνώνες και οι δασοβοσκότοποι μειώθηκαν κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου υπέρ των πυκνών θαμνώνων και των δασών, προκαλώντας σημαντική ελάττωση της ποικιλομορφίας και της ετερογένειας του τοπίου. Κύριοι δημογραφικοί και κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες ήταν η μείωση του τοπικού πληθυσμού, η γήρανση του πληθυσμού και η σημαντική μείωση της απασχόλησης στην πρωτογενή οικονομικό τομέα, με την πάροδο του χρόνου. Οι αλλαγές αυτές συνδυάστηκαν με μειώσεις στον αριθμό των ζώων βόσκησης (αιγοπρόβατα και βοοειδή), της συγκομιδής καυσόξυλων και της παραγωγής ξυλάνθρακα και προσδιορίστηκαν ως οι κύριοι λόγοι για την αλλαγή του τοπίου. Οι βοσκότοποι έχουν γίνει όλο και περισσότερο κατακερματισμένοι και απομονωμένοι με την πάροδο των ετών. Η μελλοντική βιώσιμη κτηνοτροφία στην περιοχή απειλείται σοβαρά από τη συνεχιζόμενη μείωση των λιβαδιών και των ανοικτών θαμνώνων.

[[category:Επιπτώσεις ανθρωπογενών επιδράσεων επί των δασικών οικοσυστημάτων]]
[[category:Παρακολούθηση και εκτίμηση διαχρονικών αλλαγών και εξελίξεων]]
[[category:Μελέτη διαχρονικής μεταβολής της βλάστησης]]
[[category:Χαρτογράφηση βοσκοτόπων]]
[[Category:Pastures]]

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T18:27:42Z

Goula katerina:

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T18:18:41Z

Goula katerina:

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T18:16:09Z

Goula katerina:

Αρχείο:Goula 2 Tab 1 Land Use Classification.png

2023-03-10T18:13:53Z

Goula katerina:

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T18:00:07Z

Goula katerina:

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T17:56:44Z

Goula katerina:

Χωροχρονικές Μεταβολές (1945-2020) σε έναν Βοσκότοπο της Βόρειας Ελλάδας, σε σχέση με τις Κοινωνικοοικονομικές Μεταβολές

2023-03-10T17:43:35Z

Goula katerina: